Podkast: Ytre krefter

F: Forteljar

FSN: Fredrik Sjaastad Næss, programleiar

TW: Toril Wiig

F: 30. desember 2020. I kommunen Gjerdrum på Austlandet har innbyggarane nyleg feira jul. Det er snart nyttårsaftan. No har natteroa senka seg, og dei fleste søv. Men midt på natta blir éin av innbyggarane vekt av ein uvanleg lyd. Ho heiter Mari. Ho og ektemannen bur i Ask, ein tettstad i Gjerdrum. No ligg dei i senga, og ho høyrer ei merkeleg rumling. Så høyrer ho fleire høge brak utanfrå. Mari reiser seg opp. Ho går bort til soveromsvindauget for å kikke ut, og det ho ser, gjer henne sjokkert. Fleire av nabohusa har blitt tekne av eit skred. Bakken har kollapsa under dei, og der husa stod, er det no ei svær grop. Fleire hus er heilt øydelagde. Mari tenker på kva som kan ha skjedd med naboane hennar.

FSN: Skredet i Gjerdrum i 2020 kravde totalt elleve menneskeliv. Hendinga har blitt ståande som ein av dei største norske naturkatastrofane i nyare tid. Det er naturleg å spørje seg kva som forårsaka skredet i Gjerdrum. Og for å få svaret på dette må vi sjå til naturgeografien, for skredet skyldast noko som heiter kvikkleire. Under havoverflata for mange tusen år sidan vart det avsett leire. Saltvatn frå havet vart blanda med leira, og saltet fungerte som eit slags lim mellom leirepartiklane, slik at leira heldt seg fast og stabil. Gjerdrum låg ein gong under havet. Under istidene vart landet pressa ned av all isen. Men etter at isen smelta, for rundt 10 000 år sidan, har landet sakte, men sikkert, hevd seg. Vi har med andre ord hatt det vi kallar landheving. Derfor har Gjerdrum enda opp over havnivået. Saltet frå havet har halde leira saman. Men etter at leira har hamna over havnivået, har grunnvatn, som renn gjennom bakken, gradvis vaska ut det salte vatnet i leira. Då blir leira mindre stabil, og vi får kvikkleire. Dersom kvikkleira blir overbelasta eller blir forstyrra av til dømes gravearbeid eller erosjon frå ei elv, kan ho kollapse og gå frå fast til flytande form. Då kan det oppstå eit kvikkleireskred. Skredet i Gjerdrum skjedde på grunn av auka nedbørsmengder hausten 2020, erosjon frå ein bekk i området og dårleg stabilitet i ei skråning. Dette er berre eit døme på korleis ytre krefter påverkar oss, og det viser oss at det er viktig å stille spørsmål som: Korleis har ytre krefter forma landskapet rundt oss? Kva naturfarar, slik som kvikkleire, finst i Noreg? Og korleis bør vi forhalde oss til desse farane? Med oss for å diskutere desse spørsmåla har vi Toril Wiig, senioringeniør i geoteknikk i skred- og vassdragsavdelinga i NVE (Noregs vassdrags- og energidirektorat).

TW: Tusen takk!

FSN: Før vi byrjar, kva er NVE?

TW: NVE er eit direktorat, Noregs vassdrags- og energidirektorat. Vi har ansvar for å bidra til å førebygge naturfare. Vi er på ein måte departementet sitt fagorgan, og vi jobbar med rettleiing og kartlegging av fareområde. Vi hjelper kommunar, og politi ved alvorlege hendingar, sånn som på Gjerdrum.

FSN: Ja.

TW: Og så bidreg vi til forsking. Noko gjer vi sjølv, og noko set vi bort slik at vi får betre kunnskap om det vi driv på med, og endå betre verktøy for å førebygge hendingar.

FSN: Ja, så de prøver på ein måte å spå framtida. Finne farar ... Det er litt detektivarbeid, kanskje?

TW: Det er litt detektivarbeid, særleg for oss som driv med det som er nede i bakken. Vi har jo ikkje røntgensyn, så vi må kunne geologi og skjønne korleis landet har blitt til, og der det er sannsynleg å finne dei ulike materiala i bakken.

FSN: Ja, og eg hugsar jo denne hendinga i Gjerdrum veldig godt. Eg hugsar eg sat og såg på nyheitene og tenkte at kvikkleire er veldig skummelt. Det er sikkert akkurat sånn eg har sett for meg – det er flytande, det er flytande heile tida. Men du har jo teke med deg litt kvikkleire hit i dag, og det eg sit og ser på, det er så langt frå flytande form som du kjem.

TW: Ja, for den kvikkleira er som ei heilt annan leire når du ser på ho, og det som er spesielt med kvikkleira, er at når ho … Ho vart jo avsett i havet, som du sa, og saltet i havet har gjort at desse leirpartiklane har fått veldig sterke bindingar seg imellom og eit stort holrom imellom dei partiklane som er fylte med vatn. Så det er eit veldig høgt vassinnhald i den marine leira, og når grunnvatnet har vaska ut dei salta, gjer det at når du overbelastar den leira, så går ho plutseleg til brot, og ho klarer ikkje å bere den lasten som ho bar tidlegare. Mens ei anna leire som ikkje er kvikk, ho er meir plastisk når ho går til brot, eller ho er ikkje så sprø som den kvikkleira er. Så vi seier at kvikkleire er eit sprøbrotmateriale, det høyrest veldig rart ut.

FSN: Ja, for orda sprø og leire, den koplinga tek ikkje eg heilt med ein gong.

TW: Nei, for alle har jo drive og sete med plastilin og sånn, når dei leikte og rulla leirepølser. Og det kan du gjere med denne her òg, men når ho blir overbelasta, vil ho bli meir eller mindre flytande. Denne klumpen her er teken opp frå ein stad i Porsgrunn kommune. Han er teken opp frå cirka ni meters djupne og inn på laboratoriet til NGI, Norges Geotekniske Institutt, som analyserer dei prøvane for å finne ut kor mykje ho toler, og korleis vi kan bygge trygt i dette området, på kvikkleire.

FSN: Ja, for vi har ikkje stoppa å bygge, det gjer vi ... Vi bygger på kvikkleire?

TW: Ja, det må vi nesten gjere.

FSN: Vi må det, ja?

TW: Ja, fordi vi har jo så mykje areal under marin grense, som tidlegare har lege under havet i Noreg. Det er jo her vi bur, og det var jo der ein busette seg først. Tenk på Romerike og Trøndelag, der ein byrja med landbruk og fann ut at denne leira gjer jo at det har vore veldig fruktbart, ikkje sant, det er der vi har matproduksjonen vår. Alle byane som ligg langs kysten, der er det jo meir eller mindre mykje leire. Så alle storbyane på Austlandet har jo mykje kvikkleire. Oslo, Drammen, Moss, Fredrikstad, Sarpsborg, Porsgrunn ...

FSN: Det er ein stor prosess å flytte frå alle desse områda.

TW: Ja, kvar skal vi flytte, då?

FSN: Ja, då må vi jo opp på vidda, då.

TW: Ja, der er det andre farar.

FSN: Ja, der er det andre farar igjen.

TW: Viss vi skal flytte oss opp i dalstrøka, er det andre farar. Bratte skred, til dømes, flaumproblemstillingar, snøskredproblem ...

FSN: Bur vi i eit veldig farleg land, sånn naturkatastrofemessig?

TW: Eg synest eigentleg ikkje at vi skal tenke det. Vi ser at konsekvensane av naturkreftene ikkje er så store her som det du ser rundt om i andre delar av verda. Når vi får inn nyheiter frå Asia, til dømes, med flaumkatastrofar og sånn, så blir jo heile landsbyar utrydda. Her har vi ganske god oversikt over dei farane vi kan stå overfor. Vi har godt kartgrunnlag, både over lausmassar og fjell, og vi har gode rutinar med tanke på arealplanlegging og når vi skal bygge nytt i Noreg. Viss ein forheld seg til regelverket og tek opp prøvar i kvikkleirerområdar for å finne ut korleis ein kan bygge trygt, er det ikkje farleg å bu på kvikkleire i Noreg.

FSN: Ok, så eg som har frykta kvikkleire … Eg treng ikkje vere så redd for det?

TW: Nei, eg synest ikkje du skal vere redd for det, og viss ein bur i eit område der ein veit det er kvikkleire, og det er store høgdeforskjellar i terrenget, og elver og bekker som ligg langt der nede i ravinane, så kan ein jo ta seg ein tur ned og sjå korleis det ser ut nede i ravinen. Så seier ein frå viss ein ser at "her har det skjedd noko veldig rart sidan sist eg var her". Ein kan seie frå til kommunen sin, og så kan dei hjelpe til. Så kan eventuelt kommunen spørje oss i NVE om hjelp, viss ikkje dei kan handtere det sjølve.

FSN: Kan eg kjenne på denne kvikkleireklumpen?

TW: Ja, den må du kjenne på.

FSN: Korleis ville du ... med fingeren kanskje?

TW: Ja, kanskje det.

FSN: Oi, han er jo knallhard, jo!

TW: Ja.

FSN: Eg har jo tidlegare jobba som lærer på barneskule og undervist elevar i kunst og handeverk. Då skulle vi lage dinosaurar i leire, og dette her kjennest akkurat ut som den skuleleira.

TW: Men når du bruker litt kraft på ho eller vibrerer litt på ho, kva skjer då?

FSN: Jo meir eg jobbar med ho, jo mjukare blir ho. Og det skjer jo ganske fort, vil eg seie. Der eg har trykt mykje no, der losna det. Der vart det vått.

TW: Der vart det vått, ja.

FSN: Ikkje sant? Og dette er jo då kvikkleire. Men det som utløyser dette ... Det er ikkje det at det regnar mykje som er ei direkte årsak til at det går leirskred?

TW: Nei, det som kan utløyse kvikkleireskred er anten ... Eller, leira må overbelastast, og den kvikkleira er eit sprøtt materiale. Eg bruker av og til å seie at viss du tenker at du har eit serveringsbrett av glas, og så set du mange Cola-flasker oppå der, så kan det glasbrettet bere alle dei Cola-flaskene, men til slutt, når du set på éin for mykje over det det tolte, så går det i tusen knas. Og då kan det ikkje lenger bere dei gamle Cola-flaskene heller, så då fell alt i golvet, ikkje sant.

FSN: Ja.

TW: Og litt sånn analogt kan du tenke om kvikkleire som sprøbrotmateriale. Du kan bygge mykje på ho, men når du nærmar deg den toppen av det ho toler, så blir det "sjoff", så fell på ein måte … Så klarer ho ikkje å bere det ho bar i stad. Då kollapsar materialet, sånn som det har gjort lokalt her, når du har trykt på den leira. Og viss det hadde stått eit hus eller stått ein last oppå her, så hadde ikkje leira kunna bere det huset lenger, så hadde det på ein måte blitt suksessivt, altså ete seg bakover.

FSN: Det hadde berre gitt etter?

TW: Sånne kvikkleireskred kallar vi for retrogressive skred, og det betyr at når det først har gått ein skalk, så klarer ikkje resten av det som står igjen, å stå av seg sjølv lenger. Lasten blir på ein måte flytta bakover, og så går det skalk for skalk for skalk, og det var det som skjedde på Gjerdrum. Det starta jo i den bratte skråninga nedanfor den garden, og så åt det seg suksessivt bakover og sidevegs, og til slutt gjekk dei husa oppe i Nystulia og så i skredgropa.

FSN: Toril, når eg no har deg her, det er eit omgrep som plaga meg veldig då eg gjekk på vidaregåande, som eg aldri heilt klarte å bli klok på, og det var erosjon.

TW: Ja, erosjon. Eit rart namn.

FSN: Ja, veldig.

TW: Ja, og kva betyr det eigentleg? Det betyr at noko flyttar på massar frå ein stad til ein annan stad, der det blir avsett. Så til dømes i Noreg ber landet vårt preg av at her har det vore store prosessar, til dømes at isbreen har erodert og gnege i berget, losna mange små partiklar frå berga og transportert dette med vatnet og avsett det utanfor breen. Så isbrear kan erodere, gnage i berget eller i lausmassane og flytte dei til ein annan stad. Det at dei massane blir flytta, er på ein måte erosjon og avsetning. Erosjon blir på ein måte at du plukkar opp noko, og så kan du seie at du avset det litt lenger fram.

FSN: Ja, så erosjon, då flyttar det på seg. Avsetning er at det stoppar opp?

TW: Då stoppar det opp på ein måte, ja. Og så er det jo andre ting òg som kan flytte på lausmassar enn ein bre. Vatn flyttar jo på lausmassar. Kor stri straumen er, og kor sterkt og kor mykje energi det er i vatnet, seier litt om kor store partiklar det kan flytte på. Så vatnet eroderer, plukkar med seg partiklar og avset litt lenger ned i vassdraget.

FSN: Og alt dette her, gjennom mange, mange, mange år, det er det som har gjort Noreg til sånn det ser ut i dag, då?

TW: Absolutt, og Noreg i dag er jo veldig prega av den siste istida og dei prosessane, erosjonsprosessane og avsetningsprosessane, som har vore i ettertid. Så dei siste 10 000 åra har sett preg på Noreg, sånn som vi ser det i dag. Og så lever vi berre i eit sånt bitte lite augeblikksbilete sånn geologisk sett, så det har jo skjedd mykje tidlegare, òg i hundretusenvis av år tilbake, som har noko å seie for korleis Noreg har blitt liggande høgt oppe på jordkloden. Men det som har mest betydning for det vi ser rundt oss i dag, og naturfarane vi har i dag, det er tida etter siste istid.

FSN: Ja, men så alle som jobbar med turisme i Noreg, dei bør eigentleg takke erosjon for at vi tener pengar i dette landet. Vi hadde jo ikkje hatt desse flotte fjordane.

TW: Utan breane hadde vi ikkje hatt dei, nei, det er heilt rett.

FSN: Men dykk i NVE, eg er villig til å døype dykk naturdetektivar fordi de finn desse potensielle farane. Korleis jobbar de konkret med å avdekke desse uhumskene?

TW: I dag har vi jo veldig mange gode digitale verktøy, mellom anna, som gjer at arbeidet vårt er mykje lettare enn før. Og det som er litt morosamt ... Du har sikkert sett gamle kart?

FSN: Absolutt.

TW: Og då kan du sitje og sjå på kjende stader og seie: "Ser det sånn ut her, då?" Då hadde dei kanskje teikna karta for hand, ikkje sant, med penn og papir og gjorde så godt dei kunne og laga veldig mange fine kunstverk. Men i dag blir landet skanna, og Kartverket lagar digitale høgdemodellar så vi får modellar av bakken. Og det vi har byrja å bruke det til, er at vi samanliknar ulike høgdemodellar, ulike skanningar av områda, der det til dømes kan vere kvikkleire. Så får vi datamaskinene til å identifisere eller rekne ut høgdeforskjellane. Då kan vi sjå kvar elva har erodert, kvar ho har plukka ut masse, og kvar ho har avsett masse. Då får vi beskjed frå datamaskina om kvar sånne raude hotspottar er. Her bør de sjekke opp.

FSN: Toril Wiig, tusen takk for at du kunne komme. Eg har lært veldig, veldig mykje.

TW: Tusen takk, veldig hyggeleg å vere her.

F: 30. desember 2021. Det har gått nøyaktig eit år sidan skredet i Gjerdrum. Mari og ektemannen bur i det same huset. Men det siste året har ikkje vore lett. Fleire av naboane deira døydde i raset. For Mari kjennest kvardagen framleis ikkje normal. Kvar kveld, før ho legg seg, stiller ho seg ved soveromsvindauget. Ho ser ut, og ho tenker på det som skjedde.