Er vi for få eller for mange?
Film: For mange eller for få menneske på jorda?
Er vi for få eller for mange menneske på jorda? Lær meir i filmen under (lengde 2:56).
Frykta for ein befolkningseksplosjon
For land i Europa var det fram til slutten av 1900-talet vanlegast å ha familiar med tre barn (Frejka, 2008). Dersom to foreldre får tre barn og desse igjen får tre barn, blir det fort veldig mange menneske.
Ein slik befolkningsvekst var bakgrunnen for at mange var bekymra for at verda stod overfor ein befolkningseksplosjon på 1800-talet og første del av 1900-talet.
Europa hadde gått gjennom den industrielle revolusjonen, og levestandarden hadde auka mykje. Dette gjorde at familiar ikkje lenger mista mange barn på grunn av svolt, sjukdommar eller dårleg hygiene.
Når familiane får like mange barn, men fleire overlever, blir befolkningsveksten stor. Derfor var mange bekymra for at det skulle bli for mange menneske på jorda.
Gjennom 1900-talet auka levestandarden, og når levestandarden aukar, søkk fruktbarheitstalet, og det blir færre barn. I dag er det vanlegast å ha eitt barn for familiar i Europa (Eurostat, 2025). Dette kan du lese meir om i artikkelen "Den demografiske overgangen". Befolkningsbomba gjekk aldri av, i staden dukka det opp andre problem.
Ei verd fylt med pensjonistar
I Japan blir det selt fleire vaksenbleier enn barnebleier (The Economic Times, 2025). Kvifor er det eigentleg eit problem? For å forstå dette er det to omgrep vi må lære meir om:
nærande befolkning: den delen av befolkninga som er i arbeid
tærande befolkning: den delen av befolkninga som ikkje er i arbeid
Den nærande befolkninga er dei som jobbar og betaler skatt, og som gjer det mogleg at vi har velferdsgode som skule, helsevesen og pensjonar. Dei sørger for verdiskaping i samfunnet og for at vi har nok folk til å utføre arbeid i skule og helsevesen.
Alle som er ein del av den nærande befolkninga, har ein gong vore i den tærande befolkninga. Før dei kom i arbeid, fekk dei gratis skulegang og kanskje støtte til å gå i barnehagen. Dei fleste av dei kjem òg til å bli ein del av den tærande befolkninga når dei ikkje kan arbeide lenger og får utbetalt pensjon, og når dei får større behov for helse- og omsorgstenester.
I 2020 var omtrent 900 000 nordmenn over 65 år, og i 2100 vil antakeleg dette talet vere nesten dobla, som figuren under viser (Statistisk sentralbyrå, 2024). Det betyr at vi vil trenge fleire hender i eldreomsorga.
Ei verd med ulike demografiske utfordringar
I Noreg får vi altså fleire eldre, samtidig som vi får færre barn enn før, noko som gjer at talet på personar i arbeidsfør alder søkk.
I Sør-Korea har samla fruktbarheitstal (SFT) lege på om lag 0,7 barn per kvinne (Textor, 2025). Dette er ein tredel av det som skal til for å halde befolkninga på eit stabilt nivå. Med andre ord burde ein fått tre gonger så mange barn for at ikkje folketalet skal gå ned i Sør-Korea. Tyskland har hatt 53 år samanhengande med fleire dødsfall enn barnefødslar (Statistisches Bundesamt, u.å.). I EU var SFT i 2023 på 1,38 (Eurostat, 2025). Til samanlikning hadde Uganda SFT på 4,5 i 2024 (Kannyage & Muyobo, 2025).
Land med høge fødselsratar står ofte overfor utfordringar knytte til fattigdom, press på utdanningssystemet og mangel på arbeidsplassar. Rask befolkningsvekst kan gjere det vanskeleg for styresmaktene å tilby helsetenester, skulegang og infrastruktur til heile befolkninga.
Vi lever med andre ord i ei verd med mange ulike demografiske utfordringar. Vi har rike land som har eller vil få utfordringar med låge fødselsratar, og vi har fattige land som har utfordringar med høge fødselsratar.
Kva kan befolkningspyramidar fortelje oss?
Ein befolkningspyramide er ein figur som viser korleis befolkninga i eit land er fordelt på alder og kjønn.
Alderen blir vist frå yngst nedst til eldst øvst.
Menn blir viste på høgre side, kvinner på venstre.
Breidda viser kor mange menneske det er i kvar aldersgruppe, ofte oppgitt som prosentdel av befolkninga.
Ein befolkningspyramide kan fortelje oss om ein stor del av befolkninga er ung, eller om det er stor del menn eller kvinner i befolkninga. Kva trur du dette kan fortelje oss om samfunnet pyramiden beskriv?
Under finn du to befolkningspyramidar, éin frå Afghanistan og éin frå Tyskland. Tala frå befolkningspyramidane er førte opp i tabellar nedanfor.
Søk opp informasjon om levekåra i Afghanistan og Tyskland, og forklar korleis du trur forskjellane i levekår blir viste i pyramidane.
Når befolkningsveksten stansar
Sjølv om Uganda har høgt samla fruktbarheitstal, har det falle med 35 prosent på 20 år (Kannyage & Muyobo, 2025). Dette er ein trend dei ikkje er åleine om i afrikanske land. Om vi ser bort frå land som er herja av krig, er den store tendensen at dei fattigaste landa i verda blir meir utvikla, meir velståande og får færre barn. Globalt sett blir det ikkje lenger født fleire barn enn før, og det samla talet barn har nådd det høgaste nivået.
FN trur at verda vil nå ein befolkningstopp før slutten av hundreåret, med 10,4 milliardar menneske i 2086 (Ritchie & Rodés-Guirao, 2024). Dei rike landa vil bli nøydde til å finne måtar å løyse problemet med den aldrande befolkninga, med fleire som treng eldreomsorg og færre til å utføre arbeidet. Kanskje vil den teknologiske utviklinga vi står i, føre med seg ei effektivisering som kan frigjere hender til å takle desse utfordringane?