Årsaker til klimaendringane
Ein varmare jordklode
Sidan slutten av 1800-talet har gjennomsnittstemperaturen på jorda auka med litt over ein grad (FN-sambandet, 2025; Mamen & Benestad, 2025b). Mesteparten av oppvarminga har skjedd etter 1950.
Éin grad høyrest kanskje lite ut, men ein slik temperaturauke vil påverke klimaet på jorda. Oppvarminga er heller ikkje lik overalt. Nokre stader blir varmare enn andre, og det er områda rundt polane som blir varma opp raskast.
Endringane i klimaet påverkar ulike delar av klimasystemet og fører til konsekvensar for menneske, samfunn og natur. Les meir i artikkelen "Konsekvensar av klimaendringar".
Bruk animasjonen under til å undersøke korleis den globale temperaturen har endra seg sidan 1850.
Årsaker til oppvarminga
Klimaet på jorda har alltid endra seg, òg lenge før menneska fanst. I løpet av millionar av år har vi hatt både varme og kalde periodar på jorda. Det finst ulike naturlege variasjonar som kan gjere klimaet både varmare og kaldare. Det kan du lese meir om i boksen nedanfor ("Naturlege variasjonar i klimaet").
Dei naturlege endringane kan likevel ikkje forklare den raske temperaturauken vi har sett dei siste 200 åra. Derfor må vi sjå nærmare på korleis menneske påverkar klimasystemet.
Menneskelege handlingar fører til meir utslepp av klimagassar. Desse gassane forsterkar drivhuseffekten og gjer at temperaturen på jorda stig. Sidan starten av den industrielle revolusjonen på slutten av 1700-talet har menneskelege utslepp auka kraftig. Klimamodellar viser ein tydeleg samanheng mellom høgare utslepp og høgare global temperatur. I dag kan vi seie sikkert at den globale oppvarminga i all hovudsak er menneskeskapt.
Menneskeleg påverknad
Den globale oppvarminga heng saman med at mengda drivhusgassar i atmosfæren har auka. Denne auken kjem i stor grad av korleis vi menneske lever, produserer og forbruker.
Sidan starten av 1900-talet har befolkninga i verda vakse frå rundt to milliardar til over åtte milliardar menneske. Fleire menneske og høgare levestandard betyr større behov for energi, mat og transport. Industrialiseringa skaut òg fart utover 1900-talet og førte til høgare utslepp av klimagassar.
Globalt står bruk av fossilt brensel (olje, kol og gass) for store utslepp, særleg gjennom energiproduksjon, industri og transport. Lokalt kan òg endringar i landskapet, som avskoging og utbygging av natur, påverke klimaet.
Klimagassutsleppa i verda
Kor store klimagassutslepp menneske står for, varierer mykje mellom ulike land. Kina, USA og India er landa med størst CO2-utslepp i verda, og Kina slepper i dag ut mest. Ein del av utsleppa i Kina heng saman med at landet produserer varer som blir eksporterte til andre delar av verda. Produkta blir brukte i andre land, men utsleppa skjer i Kina der varene blir laga.
I internasjonale klimaavtalar blir klimagassutsleppa berekna i dei landa der produksjonen skjer. Det betyr at landet som lagar varene, får ansvaret for utsleppa, sjølv om forbrukarane og etterspurnaden kjem frå andre land. Dette gjer at vi må stille oss eit viktig spørsmål: Er det rettferdig å samanlikne land berre ut frå kor store totale utslepp dei har?
Utsleppa av klimagassar kjem frå ulike delar av samfunnet. Bruk animasjonen nedanfor og undersøk kva sektorar som står for dei største utsleppa i verda. Sjekk gjerne òg korleis dette varierer mellom ulike land.
Klimagassutslepp frå Noreg
Noreg står for ein liten del av klimagassutsleppa i verda, men dersom vi fordeler utsleppa på talet på innbyggarar, ligg Noreg høgt samanlikna med mange andre land. Dei største utsleppa i Noreg kjem frå sektorar som olje- og gassutvinning, industri, vegtrafikk, annan transport og jordbruk. Utsleppa frå straumproduksjon i Noreg er låge, sidan mesteparten av elektrisiteten vår kjem frå vasskraft.
Klimagassutsleppa i Noreg har gått ned med omtrent 13 prosent sidan 1990 (Engedal, 2025). Nedgangen kjem mellom anna av meir elektrifisering i olje- og gassproduksjonen, ny teknologi i industrien og meir bruk av biodrivstoff og elbilar.
Figuren under viser korleis utsleppa frå dei største sektorane har endra seg sidan 1990. Kva sektorar har hatt størst endring?
Klimaavtrykk
Ein annan måte å berekne klimagassutslepp på er å sjå på klimaavtrykk, eller klimafotavtrykk. Det viser kor mykje klimagassar som totalt blir sleppte ut i samband med eit produkt, ei bedrift, ein person eller eit land.
I slike berekningar tek ein òg med utsleppa som skjer når varer blir produserte i andre land. Til dømes gir ein ny mobiltelefon ikkje berre utslepp når du bruker han, men òg når metall blir vunne ut og ulike delar blir produserte i andre land, i tillegg til at han skal fraktast til Noreg.
Klimaavtrykk gjer det lettare å sjå samanhengen mellom forbruket til menneske og utslepp. Mange varer vi kjøper i Noreg, som klede og elektronikk, blir produserte i andre land. Utsleppa skjer der, men det er forbruket vårt som driv dei. Derfor kan klimaavtrykket vårt vere større enn det dei norske utsleppstala viser.
Les meir om forbruk i artikkelen "Forbruket vårt er ikkje berekraftig".
Vala du tek i kvardagen, har noko å seie. Nokre aktivitetar fører til større utslepp enn andre, til dømes flyreiser, bilkøyring, kjøttforbruk og innkjøp av nye varer. Samtidig kan du redusere klimaavtrykket ved å ta buss eller tog, redusere matsvinn, bruke ting lenger og kjøpe mindre nytt.
Kor stort er eigentleg klimaavtrykket ditt? Ta Klimatesten.