Fagstoff

Symbol

Eit symbol er ein konkret ting som står for litt meir eller noko anna enn seg sjølv. Vi skil mellom kulturbestemde og litterære symbol.

Finsk, norsk, svensk, islandsk og dansk flagg blafrar i vinden. Foto. — Flagg er kulturbestemde symbol: "Alle" har lært kva dei står for. Veit du forresten kva for land desse ulike flagga symboliserer?

Kulturbestemde symbol

Med symbol meiner vi i utgangspunktet alle typar teikn som står for noko anna enn seg sjølve – frå matematiske symbol, bokstavar og noteteikn til trafikkskilt, flagg og logoar.

Ein munn som det fyk fleire Y-bokstavar ut av. Manipulert foto, — Visste du at bokstavar er symbol? Bokstaven Y er til dømes eit symbol for den lyden du lagar når du lagar ein “kyssemunn“ og pressar luft mellom leppene.

Kva eit symbol står for, er vanlegvis kulturbestemd. Eit flagg, til dømes, er eit stykke tøy med eit bestemt mønster i bestemde fargar − iallfall for den som aldri har sett eit flagg før. Vi må lære kva flagget står for, på same måten som vi må lære oss bokstavar og trafikkskilt. Slike kulturbestemde symbol kallar vi òg konvensjonelle symbol.

Symbol og betydning

Det er ofte vanskeleg å sjå nokon opplagd samanheng mellom eit konvensjonelt symbol og betydninga av det, i det minste når vi tenker på matematiske teikn og bokstavar.

Men det er nok ikkje heilt tilfeldig at det er akkurat dua som symboliserer fred, og ikkje hauken eller ørna. Det same gjeld ankeret som symboliserer håp, for ankeret sørger for at skipet ligg trygt i hamn. Dersom vi tenker etter, kan vi altså ofte finne ein samanheng likevel.

Litterære symbol

Ein forfattar kan skape sine eigne symbol i ein tekst. Slike symbol kallar vi litterære symbol. Eit litterært symbol er ein gjenstand eller eit fenomen som har ein konkret funksjon i teksten, men som i tillegg får ei vidare, overført betydning.

Ringen i Ringenes herre

Ringen i romanserien Ringenes herre av J.R.R. Tolkien er nok eit av Vestens mest kjende symbol. Han symboliserer både vondskap og den freistinga makt kan vere.

Ring med inskripsjonar. Foto. — Ringen frå *Ringenes herre*

Les meir om ringen i Ringenes herre

Eit døme: Ringenes herre

I trilogien Ringenes herre av J.R.R. Tolkien får hovudpersonen Frodo ein ring av onkelen sin. Han viser seg å vere langt frå nokon vanleg ring, tvert imot: Ringen har den eigenskapen at han gir eigaren makt over andre. Men ringen er skapt av den vonde fyrsten Sauron, og han kan berre brukast i det vonde si teneste. Dersom Sauron får tak i ringen igjen, kan han ta makta over heile verda. For å hindre dette blir det bestemt at Frodo skal ta med seg ringen til Mordor, Saurons rike, og kaste han i vulkanen Ildberget. Berre slik kan han øydeleggast.

Men ringen har òg ei makt over personen som ber han, og alle som kjem i nærleiken av han, blir utsette for freistinga til å søke makta for makta si eiga skuld, og dermed bli vonde. Sjølv ikkje ein djupt anstendig person som Frodo kan stå imot krafta til ringen i lengda.

Ringen blir likevel øydelagd til slutt: Frodo når fram til Ildberget, men får seg ikkje til å ta ringen av fingeren og kaste han ned i vulkanen. Han blir overfallen av Gollum, ein tidlegare ringberar, som er så besett av å få tak i ringen, at han bit av fingeren til Frodo. Gollum har ringen, jublar hemningslaust, men mistar likevekta og fell ned i vulkanen. Ringen har dermed blitt øydelagd av si eiga mørke kraft, og Saurons makt bryt saman.

Konkret og symbolsk funksjon

Alt som skjer i Ringenes herre, er på ein eller annan måte knytt til ringen. Ringen har ein heilt konkret funksjon i teksten, han er ein gjenstand som må øydeleggast for å hindre ein katastrofe.

Samtidig symboliserer ringen freistinga som ligg i makta. Maktkjensla kan ruse på same måten som andre rusmiddel, ho skaper avhengnad og forandrar personlegdommen til den som har blitt avhengig. Og når makt er det einaste som betyr noko, bryr ein seg ikkje lenger om forskjellen mellom godt og vondt.

Plakat der motivet er ein svær fantasifugl i gull som svevar opp mot ein svart himmel. Fuglen er omgitt av flammar. Illustrasjon. — Mockingjay – eit symbol på kampen for fridom og mot undertrykking

Fuglen i Dødslekene

Trilogien Dødslekene av Suzanne Collins handlar om Katniss sin kamp mot det undertrykkande regimet Capitol i landet Panem. Eit gjentakande symbol er ein fugl, mockingjay (på norsk kalla spottefugl).

Denne fuglen blir eit symbol på fridom og kampen mot undertrykkarane. Etter kvart blir han òg eit symbol på hovudpersonen Katniss sjølv, som utrøytteleg kjempar for fridommen og mot vondskap og maktmisbruk.

Harry sitt arr i Harry Potter

I romanserien om Harry Potter er Harry lett gjenkjenneleg fordi han har eit arr forma som eit lyn i panna. Dette arret fekk han i møte med den vonde trollmannen Voldemort som liten baby.

Arret symboliserer at han er den utvalde, den Voldemort ikkje klarte å drepe, men òg at han har eit tett samband til Voldemort. Kvar gong han er i nærleiken av Voldemort, gjer det vondt i arret hans.

Ein ung mann og ein mann med deformert ansikt møter kvarandre. Mannen med deformert ansikt grip den unge mannen i ansiktet og ser vondskapsfullt på han. Foto. — Harry Potter i møte med Voldemort

Symbol i kunsten

Symbolikk har òg vore vanleg i biletkunst. Vi kan sjå på kjende døme, der døden blir framstilt symbolsk.

Måleri av ein mann med grått hår og grått skjegg som står nede i ei grav med ein spade i hendene. Han ser opp mot ein svart engel som har komme til. Engelen har lys i den eine handa og breier englevingene sine om mannen. Illustrasjon. — *Graverens død* (1895) av Carlos Schwabe

Graverens død av Carlos Schwabe

Sjå på måleriet Graverens død (1895) av Carlos Schwabe. Biletet viser ein svart engel som tek imot ein mann som jobbar som gravar på ein kyrkjegard. Engelen er eit symbol på at mannen si tid no er omme: Han skal døy.

Biletet er faktisk måla i ein kunstepoke vi kallar for symbolismen. Dei symbolistiske målarane var kjende for å framstille komplekse kjensler og fenomen, som døden, gjennom ulike symbol.

Dødens øy av Arnold Böcklin

Også Arnold Böcklin måla symbolistisk. Då han måla biletet Dødens øy (1883), tok han motivet frå gresk mytologi, der det er ferjemannen Kharon som fraktar dei døde over elva Styx til dødsriket.

Måleri av ein båt med ein skikkelse kledd i kvite klede oppi. Skikkelsen er i ferd med å gå i land på ei øy. Øya har høge, mørke tre og svære fjell med opningar i. Illustrasjon. — *Dødens øy* (1883) av Arnold Böcklin

Tenk over

Korleis vil du seie at døden blir framstilt symbolsk i dei to måleria? Kva stemning er det i bileta?