Podkast: Forbruk

F: Forteljar

FSN: Fredrik Sjaastad Næss, programleiar

IGK: Ingun Grimstad Klepp

F: Chile, 2024. Vi er på ein landeveg som går gjennom ein av dei tørraste ørkenane i verda, Atacama. Atacama-ørkenen ligg høgt oppe på ei slette ved Andesfjella. Landskapet her er aude, men langs landevegen køyrer det ein lastebil. Sjåføren heiter Pedro. Han er 45 år, og heime har han både kone og barn, men no er Pedro på jobb, og han skal køyre djupt inn i ørkenen. Etter nokre timars køyring opnar det seg ein dal framfor han, og det er ikkje berre synet av naturen som er slåande. For i dalen har det blitt dumpa tonnevis av klede. Ørkenlandskapet er fullt av digre haugar med jeans, skjorter, genserar, jakker og luer. Nokre av kleshaugane er fleire meter høge, men Pedro lar seg ikkje overraske av det han ser. For det er ikkje første gongen han er her. Han køyrer ned til ein av haugane og ryggar lastebilen inntil. Så trykker han på ein knapp slik at lasteplanet på bilen hans hever seg på skrå oppover. Pedro opnar luka til lasteplanet, og hundrevis av klesplagg fell ned. Dei landar oppå haugen som Pedro har parkert framfor. Når han har tømt ut heile lasten, senkar han lasteplanet igjen. Han lukkar luka, og deretter køyrer han tilbake.

FSN: Klesbransjen er ein av dei største miljøforureinarane i verda. Ein av stadene der dette er mest synleg, er Atacama-ørkenen. Her har det blitt dumpa heile 40 000 tonn brukte klede. Dette svarer til cirka fire gonger vekta av Eiffeltårnet i Paris. Kleda som blir dumpa, kjem frå både Asia, USA og Europa, men kvifor er det sånn at tonnevis med klede blir sende til Chile for å bli kasta? Reisa startar med sjølve klesproduksjonen. Det blir brukt enorme mengder plast, kjemikal og vatn for å produsere kleda, men mange plagg blir berre brukte nokre få gonger. Andre blir ikkje brukte i det heile før folk kvittar seg med dei. Og når vi gir bort ein pose med brukte klede i Noreg, er det berre éin til to prosent av kleda som blir selde på den norske bruktmarknaden. Heile 97 prosent av kleda som vi gir bort, til dømes til UFF eller Fretex, blir sende til utlandet. Den første staden som kleda blir sende til, er Aust-Europa. Her blir dei sorterte, dei beste klesplagga blir selde, og resten blir sende vidare. Kleda som ikkje blir selde i Aust-Europa, hamnar i land i Asia, Midtausten og Afrika. Av og til blir kleda sorterte på nytt i Asia. Øydelagde tekstil blir sende til India og Pakistan for resirkulering. Men kleda som ikkje blir selde eller brukte til gjenvinning, blir nok ein gong sende vidare til andre land. Eit av desse landa er Chile. Dei brukte kleda kjem til Chile via hamnebyen Iquique. Her blir kleda sorterte på nytt. Dei blir delte inn i første-, andre- og tredjeklasses kvalitet. Kleda med lågast kvalitet blir rekna som søppel, men desse kleda er ofte laga av så mykje plast og miljøgifter at lokale avfallsselskap ikkje vil ha dei. Derfor endar plagga opp på ulovlege klesfyllingar i ørkenen. For naturen i Atacama er klesdumpinga katastrofal. Miljøgiftene i desse klesplagga forureinar jorda, og over tid blir kleda til mikroplast. Plasten kan bli teken av vinden slik at han endar opp i havet. Deretter blir han eten av fiskar, som igjen blir etne av menneske, og vi får mikroplasten i kroppen. Så kva kan vi gjere med alt dette? Og korleis kan vi forbruke på ein meir berekraftig måte her i Noreg sånn at kleda våre ikkje endar opp på fyllingane i Atacama-ørkenen? Med oss for å diskutere desse spørsmåla har vi Ingun Grimstad Klepp, professor i klede og berekraft ved Forbruksforskingsinstituttet og OsloMet. Hei, Ingun!

IGK: Hei!

FSN: Takk for at du er her!

IGK: Tusen takk for invitasjonen!

FSN: Ingun, i dag skal vi snakke om forbruk, og då hovudsakleg litt sånn klesindustri og forbruk av klede. Og eg må jo berre legge hovudet på blokka og seie: Eg elskar å kjøpe meg nye ting. Betyr det at eg er ein skurk?

IGK: Nei, du er vel ikkje akkurat ein skurk. Men vi har ei utfordring på miljøsida, og det er at ting kostar mykje å produsere. Det er ei miljøbelastning i å lage ting, og ikkje minst klede. Det er heilt fint å vere glad for nye ting, men viss vi produserer og kjøper meir enn det vi får brukt opp, så er det ei unødvendig miljøbelastning. Det er ei miljøbelastning som vi ikkje får noka glede av, kan du seie.

FSN: Ja, ikkje sant? Så barna mine og barnebarn og oldebarn, dei betaler prisen for det, då?

IGK: Ja, fordi hovudutfordringa vi har når det gjeld klede, og mange andre ting òg, men særleg på klede, det er at det blir produsert mange fleire klede enn det vi menneska på jorda kan klare å bruke opp.

FSN: Ja, for i arbeidet med dette her har eg bite meg merke i eit omgrep: fast fashion. Kva er eigentleg det?

IGK: Det er ein forretningsmodell. Det er ein måte å innrette produksjonen på, der ein legg vekt på store volum og raske endringar, framfor å legge vekt på andre ting som eit selskap kan legge vekt på når ein produserer noko. Så fast fashion er altså ein forretningsmodell der det ikkje nødvendigvis er så lett å peike på kva som kjenneteiknar kleda i forhold til nokre andre klede, men dei er ofte kort tid på marknaden før dei blir erstatta av andre nye modellar. Dei har ofte rask produksjon og blir ofte produserte i store mengder. Så er det kanskje det som er aller mest … skal vi seie typisk, det er låge prisar.

FSN: Ja, så ein klassisk tur på, la oss seie, for ikkje å kaste nokon under bussen her, men eg gjer det likevel, Hennes & Mauritz, det er ei klassisk fast fashion-bedrift då?

IGK: Ja, det stemmer. Men du kan òg seie at det aller meste som blir produsert, blir produsert på same måte.

FSN: Det gjer det, ja.

IGK: Ja, det er ikkje sånn at viss du går inn i ein sportsbutikk, er det heilt annleis der. Så ja, det er slik at i Noreg blir ofte Hennes & Mauritz brukt som døme på fast fashion. Men det er ikkje sånn at dei er fast fashion, og at alle dei andre ikkje er det. Fast fashion dominerer produksjonen av klede i dag.

FSN: Ja, dei produserer mykje, og så går det veldig fort frå idé til plagga er i butikk, og så går det tydelegvis an å gjere det endå raskare, og då er det ultra fast fashion.

IGK: Ja.

FSN: Men korleis fungerer det?

IGK: Vi har blitt vande til det som vi kallar fast fashion, og det som har skjedd dei siste åra, er at produksjonen ikkje lenger blir styrt frå store vestlege land, som Bestseller i Danmark og Hennes & Mauritz i Sverige, men han blir styrt direkte frå produksjonslanda. Dei er då nettbaserte, først og fremst, og dei har endå raskare linjer mellom marknadsføring og sal og produksjon. Det er det nye, dei er endå billigare og endå raskare. Det er òg ein stor forskjell at pengane ikkje blir styrte inn til vestlege handelshus, sånn som vi har snakka om tidlegare med Bestseller og Hennes & Mauritz, til dømes, men til selskap som finst i produksjonsland som Kina.

FSN: Men all denne klesproduksjonen ... Du har fast fashion, ultra fast fashion … Gir ikkje det eit enormt utslepp av CO₂ og alt dette her? Alt frå produksjon til … no sender vi det til Horten?

IGK: Ja, det gjer det. Klede er miljømessig dyrt å produsere, og den overproduksjonen vi har i dag, gjer at vi belastar miljøet heilt unødvendig. Det viktigaste for å få ned miljøbelastningane er å få ned produksjonen av nye klede.

FSN: Så er det eit omgrep eg har lese som eg gjerne vil at du skal forklare for meg, og det er dette omgrepet livsløpsanalyse.

IGK: Ja, livsløpsanalyse, eller life cycle assessment, som det heiter på engelsk. Det blir kanskje vel brukt så mykje som det norske ordet, og så blir det forkorta til LCA, og mange snakkar berre om LCA. Dette her er ein måte å berekne kor mykje noko belastar miljøet, og det blir gjort for alle produkt og tenester. Det er ein måte å setje opp eit reknestykke på, så når nokon til dømes seier at det er mindre miljøbelastande å køyre tog enn å køyre bil, så er det nokon som har måtta rekne det ut. Og då blir livssyklusanalysar brukte. Denne livssyklusen betyr at ein både tek med produksjonen av produktet, altså det å lage bilen eller toget, i dømet med bil og tog, og at ein tek med bruken av produktet, altså bensin eller elektrisiteten som går med til å drive framover. Så skal ein òg ta med når dette blir avfall, altså korleis det belastar miljøet som avfall. Så livssyklusen er då heile livet til produktet. Analysen er at ein analyserer miljøbelastningar, ikkje berre klima eller ikkje berre vassforbruk eller giftbruk, for den saks skuld, men at ein vektar dei ulike belastningane opp imot kvarandre.

FSN: Ok.

IGK: Ja, og dette er ikkje eksakt vitskap. Dette er system laga av menneske for å prøve å få orden på desse reknestykka, men dei er fulle av hol og manglar, og det er veldig vanskeleg å gjere det i praksis, og for klede er livssyklusanalysane veldig dårlege. Det er det mange grunnar til, men éin av grunnane er at klede i dag blir laga – som alle tekstil – mykje av plast. Plast er den største fiberen i klede.

FSN: Er det det?

IGK: Ja, det er meir produksjon av polyester åleine enn av naturfibrar.

FSN: Er det fordi det er billigast?

IK: Ja, det er fordi det er billigast. Men alle dei problema som plast skaper for oss, til dømes i form av at vi no har mikroplast i kroppane våre, og at dyr har problem, og heile plastproblemet ... Ingen av dei utfordringane, dei miljøproblema og helseproblema som plast skaper, er trekte inn i livssyklusanalysane endå. Så det betyr at sånn som det er no, kjem plasten veldig godt ut i livssyklusanalysar, men ikkje nødvendigvis like godt ut i sånn som mange vil tenke om miljøbelastningane frå naturmateriale.

FSN: Eg grøsser jo av tanken på at klede eg skal ha levert inn til Fretex eller UFF, eller kva det måtte vere, berre blir dumpa. For eg leverer det jo inn der i tru på at dette er det nokon som får bruk for. Så kva kan eg gjere for å kanskje ikkje trenge å levere til Fretex, berre ta vekk det, for vi må jo slutte å dumpe det i naturen. Kva bør eg gjere?

IGK: Eg kan godt fortelje kva du skal gjere, det skal eg gjere. Men først, før eg fortel deg kva du skal gjere, så vil eg jo seie at dette er eit samfunnsproblem, og det er reglane som blir sette opp for marknadsføring og handel, som må forandrast viss vi skal løyse desse problema. Det er faktisk slik at kvart enkelt menneske … Det er litt avgrensa kva vi kan gjere. Det første eg vil seie, er at store problem som dette ikkje kan løysast av kva du gjer. Dette er globale problem som må løysast gjennom reglar for produksjon og handel med tekstil, og det viktigaste vi kan gjere, er faktisk å velje politikarar som vel å gjere noko med problema. Så det er ikkje vi som enkeltmenneske som faktisk kan løyse problema, men når det er sagt, så er det sjølvsagt òg noko vi kan gjere. Det er ganske enkelt å ikkje sløse.

FSN: Ja.

IGK: Det å slutte å sløse er veldig lurt, og det gjeld anten vi snakkar om mat eller klede eller andre ting. Et opp og bruk opp, og ikkje skaff meir enn det som kan slitast ut av oss. Og når eg seier det, så er det openbert at barn og ungdom er litt annleis enn deg og meg.

FSN: Ok.

IGK: Det er fordi at barn og ungdom veks, kroppane deira blir forandra, så dei kan ikkje bruke dei same kleda alltid. Det er det eine. Det andre er at dei forandrar seg på andre måtar òg. Dei forandrar seg slik at å vere 13, å vere 14, for ikkje å snakke om 16 og 17, er heile tida annleis. På kort tid blir ungdom andre menneske, dei liker andre ting, dei gjer andre ting, òg vidare. Så av alle gruppene vi har i samfunnet vårt, så er det barn og ungdom som eigentleg har mest behov for nye klede. Så det er det eine, det å ikkje skaffe fleire nye ting enn vi kan få brukt opp, og det andre er å stelle fint med det vi har. Det betyr jo å ikkje øydelegge klede, ikkje vaske dei meir enn nødvendig, reparere dei når dei går sund ... Ja, stelle fint med dei, og det er det vi òg kan kalle for vedlikehald. I det ligg det mange ting, sånn som å halde dei reine, halde dei fine og bruke dei til det dei er eigna for. Ein god ting er å tenke gjennom når noko blir skaffa, om dette verkeleg er noko eg ikkje har frå før, og som eg verkeleg liker, og som eg kjem til å like lenge. Er det dette eg verkeleg ønsker meg, eller er dette her berre noko som er billig? Altså ver litt kritisk til anskaffingane.

FSN: Korleis er eigentleg forbruket i Noreg samanlikna med andre land? Korleis går det?

IGK: Ja, korleis går det? Ja, det går jo veldig dårleg.

FSN: Det gjer det, ja.

IK: Vi har eit veldig høgt forbruk av klede i Noreg, og det er jo delvis fordi vi er så rike. Noreg er eit rikt land, vi har høge lønningar samanlikna med veldig mange andre land, og kleda er så billige fordi dei blir produserte der det er billigast å produsere dei. For dei lønningane som ikkje alle i Noreg har, men som mange i Noreg har, kan det kjøpast veldig mykje klede. Derfor ligg vi veldig høgt an når det gjeld innkjøp. I tillegg til å ha mykje pengar har vi òg eit veldig flott land med mange moglegheiter for aktivitetar. Vi har sommar og vinter som er ulike, og vi liker å vere ute, og vi liker veldig mange ting. Så vi har jo òg naturleg ein større garderobe enn menneske i land som har eit jamnare klima, til dømes.

FSN: Ja, sjølvsagt.

IGK: Men i hovudsak er det fordi vi er så rike. Og så er det sånn at marknaden for brukte klede i Noreg er veldig lite.

FSN: Det er det, ja.

IGK: Ja. Du sa innleiingsvis at 2 prosent av det som vart samla inn av brukte klede, blir selde på nytt Noreg, og resten blir eksportert. Det er eit veldig lågt tal.

FSN: Ja, det er jo sjokkerande.

IGK: Ja, det er eit sjokkerande lågt tal. Og det er mykje høgare i ein god del andre land som vi har tilsvarande tal for, òg vestlege land. Men fordi vi kjøper så mange klede nye, treng vi jo ikkje dei brukte kleda. Så det vi treng å gjere noko med, er kor mykje som blir kjøpt nytt, ikkje nødvendigvis kor mykje som blir kjøpt brukt.

FSN: Ja. Kjære Ingun, tusen takk for at du kom. Eg har lært veldig mykje, og som eg nemnde for deg i stad, eg kunne høyrt på deg i timevis, for dette var interessant.

IGK: Tusen takk skal du ha!

F: Familien til lastebilsjåføren Pedro bur i ein av byane i nærleiken av Atacama-ørkenen. Han liker ikkje jobben sin. Men han køyrer regelmessig inn og ut av ørkenen for å forsørge kona og barna sine. Derfor gjer han seg klar til å dra på jobb igjen. Og snart er han på veg, med ein ny last med klede som skal dumpast.