Jordskorpa i rørsle

Film: Platetektonikk

Denne videoen (lengde 3:42) gir ei innføring om rørslene i jordskorpa.

Korleis er jorda bygd opp?

For å forstå kvifor jordskorpa beveger seg, må vi først sjå på korleis jorda er bygd opp. Inst finn vi det indre (faste) og ytre (flytande) kjerne, som er veldig varm. Utanfor kjernen finn vi mantelen, som er den største delen av jordas indre. Mantelen består for det meste av smelta stein, som vi kallar magma. Den mjukaste delen av mantelen kallar vi astenosfæren, mens det ytste laget av jorda kallar vi litosfæren. Det består av jordskorpa og den øvste, faste delen av mantelen.

Litosfæreplater

Jordskorpa er delt opp i store og små plater som beveger seg sakte over den seige mantelen. Desse platene kallar vi litosfæreplater eller tektoniske plater. Vi skil mellom kontinentalplater, der jordskorpa består av kontinent, eller havbotnplater, der jordskorpa består av havbotn. Nokre plater kan innehalde både kontinent og havbotn. Då må vi sjå om det er kontinent eller havbotn langs plategrensene for å forstå kva som skjer når platene beveger seg.

Platerørsler

Rørslene på jordoverflata skjer langs grensene mellom litosfæreplatene. Platene kan bevege seg på tre måtar i forhold til kvarandre:

• Dei kan gli frå kvarandre (spreiingssone).

• Dei kan kollidere med kvarandre (kollisjonssone).

• Dei kan bevege seg sidelengs i forhold til kvarandre (glidegrense).

Film: Platerørsler

Animasjonen (lengde 3:58) viser kva som skjer ved ulike platerørsler.

Spreiingssoner (divergerande plategrenser)

Spreiing mellom havbotnplater

Når to havbotnplater beveger seg bort frå kvarandre, vil magma strøyme opp på havbotnen mellom desse platene, flyte ut og størkne. Dette fører til at det blir danna ny jordskorpe på havbotnen. Langs denne sprekken kan det vekse opp undersjøiske vulkanske fjellkjeder som blir kalla midthavsrygger. Desse blir til vulkanske øyar viss dei kjem til havoverflata. Island er eit døme på danning av ei slik øy, som ligg rett over ei slik havbotnspreiing i Atlanterhavet.

Spreiing mellom kontinentalplater

Ein annan interessant prosess skjer når to kontinentalplater beveger seg frå kvarandre. Då blir jordskorpa strekt ut, noko som kan føre til at bakken søkk ned og dannar ein dal. Denne dalen blir kalla ein riftdal eller graben. I slike riftdalar kan det oppstå vulkansk aktivitet i sprekkar i jordskorpa. Det kan òg oppstå djupe innsjøar. Eit godt døme er Riftdalen i Aust-Afrika, der er det tydelege teikn på denne prosessen.

Kollisjonssoner (konvergerande plategrenser)

Kollisjon mellom kontinentalplater

Når to kontinentalplater kolliderer med kvarandre, vil platene bli skyvde mot kvarandre med stor kraft som vil presse jordskorpa til vêrs og skape høge fjellkjeder. Den største fjellkjeda i verda, Himalaya, vart danna på grunn av kollisjon mellom den indiske plata og den eurasiske plata. Kollisjon mellom kontinentalplater fører òg til faldingar i jordskorpa. Slik rørsle kan i tillegg føre til store spenningar mellom platene, noko som kan utløyse jordskjelv.

Kollisjon mellom havbotnplate og kontinentalplate

Når ei havbotnplate beveger seg mot ei kontinentalplate, vil den tyngre havbotnplata pressast ned i mantelen under kontinentalplata. Denne nedsøkkinga blir kalla subduksjon, og dannar ei tydeleg djuphavsgrop ved plategrensa, som er ei djup kløft på havbotnen. Prosessen fører til at stein frå havbotnen smelter i mantelen. Magma kan stige til overflata gjennom sprekkar på kontinentalplata og strøyme ut gjennom vulkanar på overflata. Dette vil med tida danne vulkanske fjellkjeder. Eit kjent døme på danning av ei slik fjellkjede er Andesfjella i Sør-Amerika.

Kollisjon mellom havbotnplater

Ei havbotnplate kan òg kollidere med ei anna havbotnplate. Dette vil føre til subduksjon ved at den tyngste havbotnplata blir pressa ned under den andre plata. Her vil vi få ei lang og djup grop på havbotnen. Den djupaste djuphavsgropa i verda er Marianegropa, som ligg vest i Stillehavet. I slike kollisjonssoner kan det oppstå vulkansk aktivitet på havbotnen, og det vil gi øybogar eller øyrekker.

Glidegrenser (transforme plategrenser)

Når to litosfæreplater beveger seg sidelengs i forhold til kvarandre, kan det oppstå auka spenning langs plategrensene. Spenninga mellom platene kan føre til at jordskjelv oppstår, og vi får ei forkasting, som gir ei forskyving av landskapet. San Andreas-forkastinga i California i USA er den mest kjende forkastinga ved ei slik plategrense.

Kvifor beveger platene seg?

For å forstå kvifor platene beveger seg, må vi sjå på kva som skjer under jordskorpa. Magma i mantelen blir varma opp og stig fordi varm magma er lettare enn kald. Når han kjem nær jordskorpa, blir ho kjølt ned og søkk igjen. Slik blir mantelstraumar danna, som fungerer som ein motor for litosfæreplatene. Mantelstraumane gjer at

• tunge havbotnplater blir trekte ned i mantelen når plater kolliderer

• plater blir dregne frå kvarandre når magma pressar seg opp ved spreiingssoner

Film: Slik oppsto teorien om platetektonikk

Teorien om litosfæreplatene og korleis dei beveger seg, er ein relativt ny vitskapeleg teori. I videoen (lengde 3:36) kan du sjå korleis denne teorien har utvikla seg frå Alfreds Wegeners teori om kontinentaldrift frå starten av 1900-talet til dagens teori om platetektonikk.

Test deg sjølv