Kva er mekaniske målemetodar?
Kva er mekaniske målemetodar?
Mekaniske målemetodar er metodar der målinga blir utført ved hjelp av fysiske instrument, utan bruk av elektronikk eller optikk.
Typiske verktøy er skyvelære, mikrometer, høgdemålar, tolkar og passbitar. Desse verktøya måler dimensjonar direkte ved kontakt mellom instrumentet og arbeidsstykket.
Målinga skjer ved at vi beveger måleflater, til dømes ein spindel eller kjeft, mot objektet til han er i kontakt med overflata. Deretter les vi av verdien på ein gradert skala eller nonieskala som viser måleresultatet i millimeter eller mikrometer.
Bruksområde
Mekaniske målemetodar blir brukte i ei rekke situasjonar der det er krav til høg nøyaktigheit, men elektronisk utstyr ikkje er nødvendig eller tilgjengeleg.
Dei vanlegaste bruksområda er:
1. Kontroll av maskinerte komponentar
I verkstad og industri bruker vi mekaniske måleverktøy til å kontrollere at delar som akslingar, hol og flater har rette dimensjonar i samsvar med teikninga. Eit skyvelære kan til dømes måle ytre diameter på ein aksling eller indre diameter i eit hol.
2. Måling av akseldiameter, gjenge og flatheit/ruleik
Ved produksjon av roterande delar, som akslingar og lager, må diameter og rundheit vere innanfor svært fine toleransar. Til slike presisjonsmålingar bruker vi eit mikrometer – ofte med nøyaktigheit ned til 0,001 mm.
For kontroll av gjenge bruker vi gjengepluggar og gjengeringar, mens planheit kontrollerer vi med måleur eller rettkant.
3. Presisjonskontroll i verktøymakeri og metalltilarbeiding
I verktøymakarfaget må alle delar passe saman med mikroskopiske toleransar.
Her bruker vi mekaniske metodar for å kontrollere dimensjonar på formverktøy, stempel, hol og passingar.
Saman med passbitar (referanseblokker med kjend nøyaktigheit) kan vi samanlikne eller kalibrere måleinstrumenta.
4. Kvalitetssikring av delar i produksjon
I masseproduksjon blir delar jamleg kontrollerte for å sikre at dei held seg innanfor toleransekrava. Ein operatør kan raskt kontrollere fleire delar med skyvelære eller tolkar for å avdekke eventuelle produksjonsavvik.
Dette gjer mekaniske målemetodar svært nyttige i rask og repeterbar kvalitetskontroll.
Fordelar og ulemper
Som med alle målemetodar har òg mekaniske målemetodar både fordelar og ulemper.
Fordelar med mekaniske målemetodar
- direkte måling
- ikkje behov for straum, datatilkopling eller programvare
- robuste og driftssikre
- toler tøffe verkstadmiljø
- høg nøyaktigheit
- godt kalibrerte instrument gir presise målingar
- enkle å bruke
- krev berre grunnleggande opplæring
Ulemper og avgrensingar
- operatøravhengige
- Nøyaktigheita blir påverka av erfaringa og teknikken til brukaren.
- avlesingsfeil
- Feil kan oppstå ved feil vinkel eller unøyaktig lesing av skala.
- temperaturpåverknad
- Metallutviding kan gi feil måleresultat viss temperaturen avvik frå referanseverdien (20 °C).
Praktisk døme
Ein maskinoperatør skal kontrollere ein aksling som ifølge teikninga skal vere 30,00 mm ±0,02 mm i diameter.
Han bruker eit mikrometer og får målinga 29,99 mm.
Resultatet ligg innanfor toleransen, og akslingen blir godkjend for montering.
Dersom han hadde brukt eit mindre presist verktøy, som ein linjal, ville resultatet vore for unøyaktig til kvalitetskontroll.
Refleksjonsspørsmål
Kvifor bruker vi framleis mekaniske målemetodar, sjølv om det finst digitale alternativ?
Korleis kan temperatur påverke eit måleresultat?
Kva er fordelen med å bruke mikrometer framfor skyvelære ved presisjonsmåling?
Kva konsekvensar kan feil måleteknikk få i ein produksjonsprosess?