Fag

Fagstoff

Interaktivt innhald

Video

Genlager og evolusjonære mekanismar

Kva er evolusjon og evolusjonære mekanismar? Og kva er genlager og allelfrekvensar? Animasjonsfilmen Genlager og evolusjonsmekanismar gir deg ei innføring i desse grunnleggande omgrepa og forklarer korleis dei heng saman.

Denne artikkelen er i eit fag som følgjer ein kommande læreplan. Innhaldet er under utvikling og kan vere ufullstendig.

1. Før du ser animasjonsfilmen

Når vi skal beskrive den genetiske samansetninga til ein populasjon, bruker vi mange omgrep som også er knytte til arv av eigenskapar. Bruk oppgåva til å repetere desse omgrepa.

Alternativ oppgåve

Tenk deg tre personar:

Person 1: brunt hår, to dominante allel for brunt hår
Person 2: brunt hår, eitt dominant allel for brunt hår og eitt recessivt allel for raudt hår
Person 3: raudt hår, to recessive allel for raudt hår

Svar på spørsmåla:

Brunt hår, raudt hår: Kva allel for hårfarge er dominant, noko som er recessivt?
Er det nokon av dei tre personane som har same genotype?
Er det nokon av dei tre personane som har same fenotype?
Kva person er homozygot for det dominante allelet?
Kva person er homozygot for det recessive allelet?
Kva person er heterozygot?
Kva person har ein fenotype som skyldast eit dominant allel?
Kva person har ein fenotype som skyldast eit recessivt allel?

Slutt på ikkje-tilgjengeleg innhald.

2. Sjå filmen Genlager og evolusjonsmekanismar

Sjå animasjonsfilmen (lengde: 6:22). Mens du ser, bør du ha desse spørsmåla i bakhovudet:

Kva er det som endrar seg når det skjer evolusjon?
Kva er det som gjer at eit allel blir vanlegare enn eit anna?

Video: Klipp & Lim / CC BY-SA 4.0

3. Har du fått med deg fagkunnskapen?

Sjekk om du har forstått og hugsar det sentrale innhaldet i filmen. Svar på spørsmåla under.

Kva er evolusjon?
Kva for fire mekanismar gjer at det kan skje evolusjon?
Kva meiner vi med genlageret til ein populasjon?
Kva er forskjellen mellom genotype og fenotype i mus-dømet i filmen?
Er det populasjonen eller kvar enkelt mus som utviklar seg?
Forklar kvifor naturleg seleksjon fører til at b-allelet blir vanlegare på øya med lys sandbotn.
Korleis fører genetisk drift til endra allelfrekvensar? Og kva er årsaka til endra allelfrekvensar ved naturleg seleksjon?
Korleis kan eit genlager få nye allel utan at det skjer mutasjonar?
Kvifor er mutasjon ein føresetnad for evolusjon?

4. Beskriv ein konkret populasjon

No skal du bruke omgrepa allelfrekvens og genotypefrekvens til å beskrive ein konkret populasjon.

Om du er usikker på korleis du reknar ut allel- og genotypefrekvensar, kan du lese det som står i boksen under.

Allel- og genotypefrekvensar er relative frekvensar

Den relative frekvensen til eit allel kallar vi allelfrekvensen. Allelfrekvensar beskriv kor vanlege dei ulike allela er i forhold til kvarandre.
Vi bestemmer allelfrekvensar ved å dele talet på utgåver (kopiar) av eit allel på det samla talet utgåver av dette genet i genlageret.
Den relative frekvensen til ein genotype kallar vi genotypefrekvensen. Genotypefrekvensar beskriv kor vanlege dei ulike genotypane er i forhold til kvarandre i ein populasjon.
Vi finn genotypefrekvensar ved å dele talet på individ med ein bestemd genotype på det totale talet på individ i populasjonen.

Illustrasjonen under viser ein populasjon av 20 individ:

20 stiliserte individ. Åtte har raudt hår, tolv har brunt hår. Dei åtte med raudt hår har genotype liten r, liten r. Åtte individ med brunt hår har genotype stor R, liten r, og 4 individ med brunt hår har genotype stor R, stor R. Illustrasjon.

A. Kva er allelfrekvensane i populasjonen?

Løysing

Først tel vi opp talet på utgåver av kvart allel:

Det er 24 utgåver av allel liten r.

Det er 16 utgåver av allel stor R.

Det er til saman 40 utgåver av genet.

Så kan vi rekne ut allelfrekvensenen:

Frekvensen til liten r er $\frac{24}{40} = 0, 6$

Frekvensen til stor R er $\frac{16}{40} = 0, 4$

Legg merke til at summen av allelfrekvensane er 1.

B. Kva er genotypefrekvensane i populasjonen?

Løysing

Først tel vi opp talet på personar med ulike genotypar:

Det er 8 personar med genotypen rr (liten r, liten r).

Det er 8 personar med genotypen Rr (stor R, liten r).

Det er 4 personar med genotypen RR (stor R, stor R).

Det er totalt 20 personar.

Så kan vi rekne ut genotypefrekvensane:

Frekvensen til rr (liten r, liten r) er $\frac{8}{20} = 0, 4$

Frekvensen til Rr (stor R, liten r) er $\frac{8}{20} = 0, 4$

Frekvensen til RR (stor R, stor R) er $\frac{4}{20} = 0, 2$

Legg merke til at summen av genotypefrekvensane er 1.