Nøyaktigheit, presisjon og repeterbarheit
Kva betyr omgrepa?
I praksis handlar nøyaktigheit, presisjon og repeterbarheit om kor godt eit målesystem fungerer, og kor mykje ein kan stole på resultata. Mange forvekslar omgrepa, men dei beskriv ulike aspekt ved målinga.
Å forstå forskjellen mellom desse er avgjerande for å kunne tolke og vurdere måledata rett.
Omgrep | Beskriving | Døme |
|---|---|---|
| Nøyaktigheit | Kor nær ei måling ligg den sanne verdien. Eit nøyaktig instrument viser rett resultat. | Ei vekt viser 5,00 kg når objektet faktisk veg 5,00 kg. |
| Presisjon | Kor stabile og konsistente målingane er når dei blir gjentekne. Eit presist instrument gir same resultat kvar gong, men kan likevel vere feil justert. | Ei vekt viser 4,98 kg kvar gong, men aldri 5,00 kg, som er det objektet faktisk veg. |
| Repeterbarheit | Kor godt ei måling kan bli gjenteken under same forhold – av same person, med same utstyr, på same objekt. | Eit skyvelære gir nøyaktig same måleresultat ved kvar gjentaking. |
Korleis heng omgrepa saman?
Eit målesystem kan vere presist utan å vere nøyaktig, eller det kan vere nøyaktig utan å vere presist.
Den beste situasjonen er når både nøyaktigheit og presisjon er høg og resultatet kan bli repetert over tid.
Eit klassisk døme illustrerer dette:
Tre målingar av same objekt på ei digital vekt gir resultata 4,99 kg, 5,01 kg og 5,00 kg.
Dette viser høg presisjon, fordi målingane ligg tett samla, men låg nøyaktigheit viss den verkelege vekta til objektet er til dømes 5,10 kg.
Visuell samanlikning
Eit enkelt bilete som ofte blir brukt i måleteknikk, er skyteskivemetaforen:
høg nøyaktigheit og høg presisjon: Treffa er samla tett rundt midten.
høg presisjon og låg nøyaktigheit: Treffa er samla tett, men ved sida av midten.
låg presisjon og låg nøyaktigheit: Treffa er spreidde og langt frå sentrum.
Dette viser kvifor vi må vurdere både presisjon og nøyaktigheit saman for å få eit rett bilete av måleresultatet.
Repeterbarheit i praksis
I verkstad og produksjon betyr repeterbarheit at eit måleverktøy skal kunne gi same måleresultat fleire gonger på rad når målinga blir likt utført.
Til dømes:
Ein høgdemålar skal vise same høgdeverdi når ein måler same punkt fleire gonger.
Eit mikrometer skal gi same resultat når det blir brukt av same operatør på same detalj, utan forandra forhold.
Repeterbarheit er derfor eit mål på kor stabilt og påliteleg eit måleinstrument er i praksis.
Korleis sikre nøyaktigheit, presisjon og repeterbarheit?
For å sikre nøyaktige måleresultat er det viktig at du følger ein fast praksis:
Kalibrer måleinstrument regelmessig mot kjende standardar.
Bruk rett verktøy til rett type måling.
Sørg for stabile måleforhold – temperatur, reinleik og underlag påverkar resultatet.
Gjenta målingar og berekn gjennomsnitt for å kontrollere presisjon.
Opplæring av operatørar sikrar òg rett måleteknikk og handtering.
Praktisk døme
Ein operatør måler tjukkleiken på ei stålplate tre gonger med eit digitalt mikrometer:
måling 1: 12,02 mm
måling 2: 12,01 mm
måling 3: 12,02 mm
Disse resultata viser høg presisjon og repeterbarheit, fordi målingane er nesten identiske.
Men dersom den eigentlege tjukkleiken til plata (kontrollmålt med eit kalibrert referanseinstrument) er 12,10 mm, er ikkje målinga nøyaktig.
Refleksjonsspørsmål
Kan eit måleinstrument vere presist utan å vere nøyaktig? Forklar.
Kva påverkar repeterbarheita til eit måleverktøy?
Korleis kan du oppnå både høg nøyaktigheit og høg presisjon i verkstaden?
Kvifor er desse omgrepa viktige for kvalitetssikring i industrien?