Kalibrering og temperaturpåverknad ved måling

Måleøving

I denne øvinga skal du lære korleis kalibrering, kontrollmåling og temperatur påverkar måleresultat når du bruker skyvelære, mikrometer og høgdemålar. Du får erfare kvifor både verktøy og arbeidsstykke må ha rett temperatur før måling – og korleis dette sikrar nøyaktigheit, sporbarheit og kvalitet i praksis.

Formål

Elevane skal forstå viktigheita av kalibrering, rett måleteknikk og temperaturkontroll ved bruk av presisjonsverktøy. Øvinga viser korleis temperatur påverkar måleresultatet, og kvifor ein alltid må måle under stabile forhold.

Læringsmål

Etter øvinga skal eleven kunne

• kalibrere skyvelære, mikrometer og høgdemålar

• utføre kontrollmåling mot teknisk teikning

• forklare korleis temperatur påverkar måleresultat

• dokumentere resultat i ein enkel målerapport

Utstyr

• 1 skyvelære (digitalt eller analogt)

• 1 mikrometer

• 1 høgdemålar med måleplate

• passbitar eller målestandard for kalibrering

• 1 stålprøve (til dømes sylinder eller blokk)

• termometer for måling av temperatur

• isvatn, romtemperatur og varmekjelde (til dømes varmluft eller varmeskap, maks 40 °C)

• målerapportskjema

Førebuing

• Sørg for at måleverktøya er kalibrerte og reine.

• La alle instrumenta og stålprøven ligge 30 minutt i rommet før måling, slik at dei får same temperatur (ca. 20 °C).

• Noter temperaturen i målerommet.

Framgangsmåte

Del 1. Kalibrering

1. Kontroller skyvelære og mikrometer ved hjelp av passbit.

2. Nullstill instrumenta, og dokumenter eventuelle avvik.

3. Diskuter kva som kan føre til unøyaktigheiter (støv, slitasje, handtrykk).

Del 2. Måling ved romtemperatur (ca. 20 °C)

1. Mål høgde, diameter og breidde på stålprøven med skyvelære, mikrometer og høgdemålar.

2. Gjenta målinga to gonger for å kontrollere repeterbarheit.

3. Registrer resultata i målerapporten.

Del 3. Måling ved låg temperatur (ca. 5 °C)

1. Legg stålprøven i isvatn i 10 minutt.

2. Tørk av vatnet og mål dei same dimensjonane omgåande.

3. Registrer resultata og noter temperaturen på stålprøven.

Del 4. Måling ved høg temperatur (ca. 35–40 °C)

1. Varm opp stålprøven forsiktig (til dømes med varmluft eller på varm plate).

2. Utfør målinga så raskt som mogleg etter oppvarming.

3. Registrer resultata og noter temperaturen på stålprøven.

Del 5. Samanlikning og refleksjon

1. Samanlikn måleresultata frå dei tre temperaturane.

2. Diskuter korleis dimensjonane forandra seg.

3. Rekn ut forskjellen mellom varm, kald og romtemperert prøve.

4. Reflekter over kva dette betyr for delar som skal brukast i varme eller kalde miljø (til dømes maskindelar i Arktis eller Midtausten).

Diskusjonsspørsmål

1. Kva måleavvik oppstod mellom dei tre temperaturane?

2. Kva verktøy viste størst sensibilitet for temperaturendringar?

3. Kvifor er standard måletemperatur 20 °C?

4. Korleis kan ei industribedrift kompensere for temperaturforskjellar i praksis?

5. Kvifor er dokumentasjon og sporbarheit viktig i ein målerapport?