Fagstoff

Hydraulikkolje

Hydraulikkolja er viktig for driftssikkerheita og levetida til anlegget. Olja smør, vernar mot korrosjon, transporterer varme og filtrerer partiklar. Når vi vel olje, må vi vurdere viskositet, temperaturtoleranse og branntryggleik. Og vi må ta miljøomsyn.

Eit utval flasker med olje, kjemikal og andre stoff i ei hylle. Foto. — Når du skal velje olje, har du mange val. Det er viktig at den olja du vel, tilfredsstiller krava og spesifikasjonane for det akkurat det hydraulikkanlegget.

Omgrepsforklaringar

hydraulikkolje: den væska som overfører energi, smør komponentar og transporterer varme og partiklar i hydraulikksystem
viskositet: eit mål på kor tjuktflytande ei væske er. Høg viskositet betyr tjukk væske, låg viskositet betyr tynn væske.
viskositetsindeks (VI): eit mål på kor mykje viskositeten endrar seg med temperaturen. Høg VI betyr stabil viskositet.
lågtemperatureigenskapar: den evna oljen har til å flyte og fungere ved låge temperaturar
mineralolje: olje basert på råolje og vanleg å bruke i hydraulikksystem
syntetisk hydraulikkvæske: ei kunstig framstilt olje med spesielle eigenskapar, ofte brukt der branntryggleik eller miljøomsyn er spesielt viktig
fosfatestarar: ei syntetisk hydraulikkvæske med høg branntryggleik som blir brukt i krevjande miljø
biologisk nedbrytbar olje: ei miljøvennleg hydraulikkolje som vil brytast ned naturleg ved lekkasje

Val av hydraulikkolje

Hydraulikkolja er ein av dei viktigaste komponentane i eit hydraulikkanlegg. Ho fungerer ikkje berre som energiberar, men har òg fleire andre viktige oppgåver:

Ho smør bevegelege delar, vernar mot korrosjon, transporterer varme bort frå komponentane og fører slitasje- og forureiningspartiklar tilbake til filteret. At du vel rett hydraulikkolje, er derfor viktig for levetida til anlegget, driftssikkerheita og for kor effektivt det blir.

Moderne hydraulikkoljer inneheld ulike tilsetningsstoff som forbetrar eigenskapar som smørjeevne, oksidasjonsmotstand, viskositetsstabilitet og korrosjonsvern. Når du vel olje, må du alltid basere deg på spesifikasjonane frå leverandøren og krava i det aktuelle anlegget.

Eigenskapane til hydraulikkolja

Når du skal velje hydraulikkolje, må du ta omsyn til fleire tekniske eigenskapar. Dei viktigaste er viskositeten til olja, viskositetsindeks (VI), lågtemperatureigenskapar og kor brennbar ho er. Desse eigenskapane påverkar og endrar korleis olja oppfører seg under ulike driftsforhold, og kor godt ho vernar systemet mot slitasje og feil.

Viskositet

To bilete som viser tynt- og tjuktflytande væske som blir hella ut på ei glasflate. Foto. — Væske kan ha ulik flytegrad. Flytegraden kan dessutan forandre seg med temperaturen. Det er viktig at du nyttar hydraulikkvæske med rett flyteevne til akkurat ditt bruksområde.

Viskositet er eit mål på kor tjuktflytande olja er. Han blir målt i mm²/s (cSt) ved ein bestemd temperatur. Rett viskositet sikrar at olja flyt lett nok til å smørje og kjøle, men samtidig er tjukk nok til å danne ein beskyttande film mellom bevegelege delar.

For låg viskositet kan føre til dårleg smørjing og auka slitasje. For høg viskositet kan gi dårleg respons, høgt energiforbruk og problem med oppstarten.

Her ser du ei oversikt over tilrådd viskositet for ulike pumpetypar:

Viskositetskrav for pumper
Pumpetype	Viskositet ved arbeid-temperatur	Viskositet, minimum	Viskositet, maksimum	Viskositet ved oppstart, maksimum
Tannhjulspumper	20–60	15	250	1000
Vengepumper	30–60	20	100	800
Aksialstempelpumper	25–50	15	80	600
Radialstempelpumper	15–60	12	100	400

Det er viktig å merke seg at dei tilrådde viskositetane gjeld forholda under drift ved normal driftstemperatur og ikkje ved annan vilkårleg referansetemperatur.

NB! I anlegg der radialstempelmotorar og ORBIT-motorar inngår, bør viskositeten ikkje bli lågare enn 40 mm2/s ved driftstemperatur.

Viskositetsindeks (VI)

Viskositetsindeksen viser kor stabil viskositeten til olja er ved temperaturendringar. Høg VI betyr at olja beheld eigenskapane sine betre når temperaturen varierer.

Låg VI (90–100) er akseptabelt for innandørs anlegg med jamn temperatur.
Høg VI (150–200) er nødvendig for utandørs anlegg eller anlegg med store temperatursvingingar.

Ei olje med høg VI gir meir stabil drift og betre vern under varierande forhold.

Lågtemperatureigenskapar

I kalde omgivnader kan olja bli så tjukk at pumpa ikkje klarer å suge henne inn. Derfor må olja ha gode lågtemperatureigenskapar slik at ho kan flyte sjølv ved låge temperaturar.

Ved oppstart i kalde strøk bør du ikkje belaste anlegget for fullt før olja har nådd driftstemperatur. I nokre tilfelle kan du måtte forvarme olja eller bruke spesialoljer med lågt flytepunkt.

Fire reagensrøyr med hydraulisk væske der det er sleppt ei stålkule ned i kvart røyr. Kulene har sokke ulikt i dei fire reagensrøyra. Ho har sokke lengst ned i reagensrøyret merkt SAE 20, og har sokke minst i reagensrøyret merkt SAE 50. Illustrasjon. — Kor fort stålkula når botnen av målebegeret kan vise viskositeten i ei væske. SAE er ei måleining for viskositet, og her ser vi frå SAE 20 til SAE 50.

Brennbarheit

Dei fleste hydraulikkoljer er baserte på mineralolje, som har gode smørjeeigenskapar, men som òg er brennbare. I enkelte anlegg, som i gruver, stålverk eller på flyplassar, kan dette vere ein uakseptabel risiko.

Det finst fleire alternativ med høg branntryggleik:

vatn/olje-emulsjonar
vatn/glykol-blandingar
syntetiske væsker (til dømes fosfatestarar)

Desse væskene er tungt antennelege og nærer ikkje ein eventuell brann. Dei gir god sikkerheit, men kan ha andre ulemper, som lågare smørjeevne, høgare pris og påverknad på pakningsmateriale og måling.

Miljøomsyn

I tillegg til å vurdere dei tekniske eigenskapane til olja må vi vurdere miljøpåverknaden. Det finst biologisk nedbrytbare hydraulikkoljer som gir mindre skade ved lekkasje. Desse blir ofte brukte i landbruk, skogbruk og i marine applikasjonar.

Oppsummering

Val av hydraulikkolje påverkar ytinga og levetida til anlegget. Rett olje gir god smørjing, vernar mot slitasje og korrosjon og sikrar stabil drift under ulike temperaturforhold. Feil oljeval kan føre til auka vedlikehald, redusert effektivitet og i verste fall havari.

For å velje rett olje må du

følge spesifikasjonane til leverandøren
vurdere viskositet og viskositetsindeks
ta omsyn til temperaturforhold og branntryggleik
vurdere miljøkrav og driftstype

Er du i tvil, må du kontakte leverandøren eller fagpersonar som har erfaring med hydraulikksystem.

Relatert innhald

Forureining i hydraulikksystem

Forureiningar i hydraulikkolje kan skade komponentane, redusere effektivitet og auke driftskostnadene. Kva er forureining, og korleis kan vi unngå det?

Oljereinleik – ISO4406

ISO 4406 er ein internasjonal standard som gir retningslinjer for å vurdere partikkelkontaminering i hydraulikkolje.