Fag

Oppgåve

Interaktivt innhald

Video

Jobb med filmen Nye artar blir til: Darwins finkar

Filmen Nye artar blir til: Darwins finkar forklarer kvifor Galápagosøyene har mange nærskylde fugleartar og gir samtidig eit innblikk i korleis forskarane har komme fram til denne forklaringa. Sjå filmen og jobb med oppgåvene for å få ei forståing av korleis artar blir danna.

1. Før de ser filmen

Før de ser filmen, skal de gjere oppgåver saman i mindre grupper for å aktivere relevante forkunnskapar.

A. Kva hugsar de?

Diskuter spørsmåla under med kvarandre før de snur korta og ser det rette svaret.

B. Kva trur de er forklaringa?

Det er 13 nærskylde artar av darwinfinkar på Galápagosøyane. Desse finst i ulike kombinasjonar på dei ulike øyene. Nedanfor ser du eit kart over Galápagosøyene og fire ulike artar av darwinfinkar.

Kvifor trur du det finst så mange nærskylde artar med ulike nebb på desse øyene? Diskuter i små grupper.

Kart over Galápagosøyene som viser plasseringa av øygruppene i forhold til Sør-Amerika. — Galápagosøyene. Daphne Major er øya der Grant-ekteparet studerte mellomjordsporven.

Fire finkar med ulike nebb. Illustrasjon. — Fire artar av darwinfinkar.

2. Sjå filmen og jobb med oppgåver

Sjå filmen (lengde 15:59) og jobb med oppgåvene A–F etterpå.

Video: HHMI Biointeractive / Avgrensa gjenbruk

A. Hypotesar om opphav

I starten av filmen får vi høyre om to hypotesar om kvar artane på Galápagos kjem frå.

Beskriv dei to hypotesane om opphavet til artane.
Kva for ein av hypotesane har mest støtte, og kvifor?

B. Variasjon i nebbhøgde

No skal du studere figuren som blei vist i filmen. Dersom du ikkje fekk med deg heile forklaringa, kan du gå til 9:05 i filmen for å høyre forklaringa på nytt.

Vurder kvar påstand nedanfor. Kva er feil, og kva er riktig? Trykk på biletet slik at du får sjå ein større versjon av figuren.

C. Tørke, nebbhøgde og naturleg seleksjon

Beskriv korleis tørken i 1977 påverka vegetasjonen og populasjonen av mellomjordsporv.
Kva for ein av figurane A–E viser best samanhengen mellom fitness og nebbhøgde under tørkeperioden i 1977? Kva kallar vi denne forma for naturleg seleksjon?

Fem figurar viser kvar sin graf for fitness som funksjon av nebbhøgde. I figur A er grafen ei horisontal og rett linje, mens han i figur B er ei nedovergåande rett linje. Figur C viser ein parabel med eit toppunkt, og figur D viser ei oppovergåande rett linje. I den siste figuren, figur E, er grafen ein parabel med eit botnpunkt.

D. Endring i nebbhøgde over tid

Figuren nedanfor viser fordelinga av nebbhøgde blant avkom som blei fødde i 1978, og fordelinga av nebbhøgde blant dei som var foreldre i 1976.

Flytt på glidaren for å samanlikne dei to fordelingane.

Beskriv korleis fordelinga av nebbhøgde endra seg frå 1976 til 1978.
Forklar kvifor denne endringa har skjedd. Bruk omgrepa naturleg seleksjon, overleving, konkurranse, arv, evolusjon, retningsbestemd seleksjon og miljøendring.

E. Arv og naturleg seleksjon

Forskarane samanlikna også nebbhøgda til foreldra og avkomma deira. Figuren nedanfor viser resultata.

Spreiingsdiagram som viser samanhengen mellom nebbhøgda til foreldre og avkom. Punkta dannar ein positiv trend, der nebbhøgda til avkommet aukar i takt med aukande nebbhøgde hos foreldra.

Resultata i figuren viser ein viktig føresetnad for evolusjon ved naturleg seleksjon. Kva føresetnad er dette?
Forklar kvifor denne føresetnaden er avgjerande.

F. Artsdanning og barrierar

Reproduktive barrierar hindrar at ulike artar parar seg, eller at paring resulterer i forplantningsdyktige avkom.

Beskriv kva reproduktive barrierar som finst mellom darwinfinkane og korleis forskarane har undersøkt desse barrierane.
I filmen blir det sagt at både geografi og økologi er nøkkelfaktorar i artsdanninga. Beskriv korleis kvar av desse faktorane bidreg til artsdanning hos darwinfinkane.

3. Jobb vidare

I denne delen skal de bruke det de har lært om darwinfinkane til å vurdere korleis ulike faktorar påverkar artsdanning. I tillegg skal de tolke ein figur som viser slektskapen mellom artane.

A. Artsdanning i ulike situasjonar

I denne interaktive oppgåva skal du bruke det du har lært om evolusjon og avgjere korleis ulike endringar ville ha påverka talet på artar av darwinfinkar.

B. Øyer og artsmangfald

Galápagosøyene oppstod over ein periode på fleire millionar år. Figuren under viser korleis talet på artar av darwinfinkar og talet på øyer har endra seg. Bruk det du har lært om artsdanning til å forklare figuren.

Linjediagrammet viser samanhengen mellom talet på øyer på Galápagos og talet på artar av darwinfinker over dei siste 5 millionar åra. Y-aksen viser talet på frå 0 til 20, mens x-aksen viser millionar av år før notid frå 5 til 0. Begge korgene veks over tid, men korga for talet på øyer ligg systematisk framfor korga for talet på artar. Talet på øyer stig frå éin for 4,5 millionar år sidan til 18 i dag. Talet på finkeartar stig frå éin for 3 millionar år sidan til 13 i dag. Figuren illustrerer korleis danninga av nye artar følger auken i talet på øyer.

C. Slektskap mellom darwinfinkar

Nedanfor ser du eit slektskapstre for darwinfinkane og den nærmaste slektningen deira på fastlandet. Ta stilling til påstandane om slektskapen mellom artane.

Kjelde

Grant, P. R., & Grant, B. R. (2008). How and why species multiply. Princeton University Press.