Raajese-lïhtsh
Raajese-lïhtsi bïjre
Raajesi leah raajese-lïhtsh goh subjekte (S), objekte (O), verbaale (V), adverbijaale (ADV), predikatijve (PRED) jïh jienebh, mej joekehts funksjovnh raajesisnie.
Verbaale
Mij raajesen verbaale? Raajesen verbaalem gaavnh, v.g. gosse gihtjh maam gie dorje.
Nïejte gærjam låhka.
Maam nïejte dorje?
Låhka (V).
låhka – raajesen verbaale
Verbaale lea verbe-fraase, mij akte jallh jienebh verbh ektesne.
Nïejte gærjam låhka (V).
Nïejte edtja (V) gærjam lohkedh (V).
Ij edtjh (V) nïejte gærjam lohkedh (V).
Nïejte lea (V) gærjam lohkeme (V).
Vïhtesjh. Verbe lohkedh lea transitijve verbe mij objektem vaalta.
Subjekte
Mij raajesen subjekte? Raajesen subjektem gaavnh gosse gihtjh gie jallh mij + verbaale.
Nïejte gærjam låhka (V).
Gie låhka?
Nïejte (S).
nïejte – raajesen subjekte
Subjekte lea pronomene-fraase mij iktegisth nominatijvesne.
Nïejte (S) gærjam låhka (V).
Onne nïejte (S) gærjam låhka (V).
Dïhte onne nïejte (S) gærjam låhka (V).
Subjekte jïh verbaale
Saemien-gïelen raajesh gellien aejkien subjekten bielelen. Dellie verbe, jallh dam maam aarebistie åehpiedahteme, maam soptseste «gie» jallh «mij» subjekte lea.
Verbaaleste guarkebe pronomene «dïhte» (3. p. sg.) lea daan raajesen subjekte:
Gærjam låhka.
Objekte
Raajesen objektem gaavnh gosse gihtjh maam + subjekte + verbaale.
Nïejte (S) gærjam låhka (V).
Maam nïejte låhka?
Gærjam (O).
gærjam – raajesen objekte
Objekte lea substantijve-fraase, mij lea akte jallh jienebh baakoeh ektesne.
Nïejte (S) gærjam (O) låhka (V).
Nïejte (S) orre gærjam (O) låhka (V).
Nïejte (S) orre plaave gærjam (O) låhka (V).
Nïejte (S) dam orre plaave gærjam (O) låhka (V).
Objekten kasuse lea akkusatijve, akten-taalen minngie-gietjine –m jïh gellien-taalen minngie-gietjine –ide/–jde/–idie. Ov-vihties objekte gellien-taalesne lea nominatijvesne, minngie-gietjine –h.
Ryöktesth jïh ov-ryöktesth objekte
Naan verbh dovne ryöktesth objektem (RO) jïh ov-ryöktesth objektem (OR-O) vaeltieh, v.g. vedtedh.
Voestegh ryöktesth objektem (RO) gaavnh gosse gihtjh maam + subjekte + verbaale.
Nïejte (S) gærjam aajjese vadta (V).
Maam nïejte vadta?
Gærjam (RO).
gærjam – raajesen ryöktesth objekte
Ov-ryöktesth objektem gaavnh gosse gihtjh gïese + subjekte + ryöktesth objekte + verbaale.
Nïejte (S) gærjam (RO) aajjese vadta (V).
Gïese nïejte gærjam vadta?
Aajjese (OR-O).
aajjese – raajesen ov-ryöktesth objekte
Raajesen ryöktesth jïh ov-ryöktesth objekte dellie naemhtie.
Nïejte (S) gærjam (RO) aajjese (OR-O) vadta (V).
gærjam – ryöktesth objekte
aajjese – ov-ryöktesth objekte
Jïenebh verbh mah dovne ryöktesth jïh ov-ryöktesth objektem vaeltedh leah, v.g. åestedh, doekedh, seedtedh, löönedh. Dah ditransitijve verbine.
Adverbijaale
Adverbijaale (ADV) lea raajese-lïhtse mij sopteste gusnie, gåessie, guktie jallh man åvteste subjekte maam dorje.
Raajesen adverbijaalem gaavnh, v.g. gosse gihtjh gåessie + subjekte + objekte + verbaale.
Nïejte (S) gærjam (O) daan biejjien låhka (V).
Gåessie nïejte gærjam låhka?
Daan biejjien (ADV).
daan biejjien – adverbijaale
Joekehts adverbijaalh gååvnesieh: tïjje-adverbijaalh, sijjie-adverbijaalh, vuekie-adverbijaalh jïh adverbijaalh abstraakte tsiehkiej bïjre, v.g.:
Nïejte gærjam låhka daan biejjien (ADV).
daan biejjien – tïjje-adverbijaale
Nïejte gærjam guelpesne (ADV) låhka.
guelpesne – sijjie-adverbijaale
Nïejte sjeavodslaakan (ADV) gærjam låhka.
sjeavodslaakan – vuekie-adverbijaale
Nïejte sjeavodslaakan (ADV) gærjam låhka juvri bïjre (ADV).
juvri bïjre – adverbijaale abstraakte tsiehkien bïjre
Jis gaajhkh dah joekehts adverbijaalh seamma raajesisnie dellie naemhtie maahta sjïdtedh:
Nïejte ïedtjeleslaakan gærjam juvri bïjre guelpesne låhka daan biejjien.
Predikatijve
Predikatijve (PRED) lea raajese-lïhtse mij subjektem jallh objektem buerkeste lea-verben ektine. Predikatijve lea substantijve-fraase jallh adjektijve-fraase, v.g.:
Dïhte lea lohkehtæjja (PRED).
Lohkehtæjja (lea) gïemhpe (PRED).
Mov (leah) orre gaamegh (PRED).
mov – possessijve subjekte (eekehammoe)
Konjunksjonaale
Konjunksjonaale lea konjunksjovnen funksjovne. Konjunksjovnh leah baakoeh mah raajese-lïhtsh jïh raajesh ektiedieh, juktie dah baalte-öörneldh sjidtieh, v.g.:
Læjsa jïh Saara ståaposne.
Læjsa plaeriem låhka jïh Saara SMS:m tjaala.
jïh – konjunksjonaale
Subjunksjonaale
Subjunksjonaale lea subjunksjovnen funksjovne. Subjunksjovnh leah baakoeh mah raajese-lïhtsh ektiedieh. Lïhtse-raajese aalka subjunksjovnine juktie raajese-lïhtse vuelie-lïhtsine sjædta bijjie-öörneldh raajesasse, v.g.:
Manne lohkem jalhts im dan hijvenlaakan vuejnieh.
jalhts – subjunksjonaale
1. laavenjasse
2. laavenjasse
Tjaelieh raajesh daej raajese-lïhtsigujmie 1–17.
dïhte baernie
guarkah
ïedtjeleslaakan
dohkh diekie
ij asth
mejtie
fïerhten biejjien
dam
dle
öövre saatnan
mearan
mov luvhtie
sjiehteles baakoem
ij leah
aaj
soptsese
gosse