Utplantingsplanter

Kva er utplantingsplanter?

Dei aller fleste av oss har eit forhold til det vi kallar utplantingsplanter. Kvar vår fyller vi urner, bed eller balkongkasser med blomstrar frå denne store gruppa. På kyrkjegarden er det òg vanleg å bruke utplantingsplanter på gravene. Når hausten kjem, har desse plantene gjort sitt. Då tømmer vi urnene, tek opp dei avblomstra restane på gravplassen, og dei fleste utplantingsplantene hamnar i komposten. Neste vår kjøper vi nye for å pryde omgivnadene med fargerike blomstrar eller dekorativt bladverk.

Kva er forskjellen på utplantingsplanter og staudar?

Staudar er fleirårige, urteaktige planter vi har i bed i hagen eller i parkar i byen. Blad og blomstrar visnar ned på hausten, men rota overlever i jorda gjennom vinteren. Neste vår kjem nye skot og blomstrar opp frå rota. I motsetning til utplantingsplantene overlever altså staudane ute heile året, i år etter år. Vi slepp å plante dei ut kvar vår slik vi gjer med utplantingsplantene.

Variert gruppe

Utvalet av utplantingsplanter er stort, og det kjem nye variantar kvart år. Det er inga einsarta gruppe; det er ulike formeiringsmåtar, ulike vekstformer og ulik levetid. Dei aller fleste har fargerike blomstrar, men nokre er populære av andre grunnar.

Formeiringsmåtar

Utplantingsplantene blir formeira med frø, stiklingar eller knollar. Dei fleste tilhøyrer dei to første gruppene.

Vekstform

Det finst klatrande utplantingsplanter som blomsterert og susanne med det svarte auget. Andre er hengande, som blodbeger og hengelobelia, mens til dømes superpetunia kan vere krypande.

Vi bruker desse litt om kvarandre. Blodbeger kan til dømes brukast som klatrande viss ho får noko å klatre i, men ho kan òg brukast hengande i ein ampel. Det same med superpetunia som blir krypande i eit bed, men meir hengande i ein ampel.

Nokre utplantingsplanter, som til dømes kantlobelia og mådodre, dannar låge puter, mens andre kan bli høge, som solsikka som kan bli 3–4 meter høg.

Prydverdi

Dei fleste utplantingsplantene har prydverdien i blomstrane. Det finst blomstrar i alle tenkelege fargar, òg fleirfarga. Nokre har store og ganske få blomstrar, andre har mange små. Sommargeorgine er eit døme på det første, solknapp på det andre. I tillegg finst det òg utplantingsplanter der den største pryden er i bladverket.

Levetid

Det finst både eittårige, toårige og fleirårige utplantingsplanter. Her i landet er vinteren som oftast for lang og kald til at dei to- og fleirårige artane overlever ute. Men nokre av dei fleirårige kan vi ta inn på hausten og oppbevare til dømes i kjellaren. Der får plantene ein kvileperiode i lite lys og låg temperatur, men blir ikkje utsett for frost. Neste vår blir dei sette ut igjen.

Oversikt over vanlege utplantingsplanter

Hagepelargonium

Vitskapeleg namn: Pelargonia zonale

Det er fleire hybridar i raudt, kvitt, rosa, lilla og nyansar av desse. Blir brukt i kasser, urner og bed. Blomstrar heile sommaren. Som oftast stiklingformeira, men finst òg frøformeira.

Slyngpelargonium

Vitskapeleg namn: Pelargonia peltatum

Blir òg kalla hengepelargonium. Kan vere raud, rosa, lilla, kvit og nyansar av desse. Enkle eller fylte blomstrar. Hengande vekst. Populær i balkongkasser. Blomstrar heile sommaren. Stiklingsformeira.

Småblomstra petunia

Vitskapeleg namn: Calibrachoa

Calibrachoa blir òg ofte brukt som norsk namn på denne. Svært populær plante i amplar, kasser og urner. Finst i nærast alle fargar, òg tofarga. Enkle eller fylte blomstrar. Nokre variantar er ganske hengande, andre meir putedannande. Blomstrar heile sommaren. Stiklingsformeira.

Krypsolknapp

Vitskapeleg namn: Sanvitalia procumbens

Mange kallar ho sanvitalia òg på norsk, eller berre solknapp. Kan brukast i kasser, urner, amplar og bed. Hengande eller putedannande. Riktblomstrande. Stiklingsformeira og frøformeira.

Verbena

Vitskapeleg namn: Verbena

Både hengande og meir opprette sortar. Kan vere blå, raud, lilla, rosa, kvit og nyansar av desse. Blir brukt i amplar, urner, kasser eller som botndekke i bed. Stiklingsformeira og frøformeira.

Margerittkrage

Vitskapeleg namn: Argyranthemum frutescens

Mange kallar denne krysantemum. Opprett vekst. Kan vere gul, raud, rosa, lilla og kvit. Blir brukt i kasser, urner og bed. Stiklingsformeira.

Spansk margeritt

Vitskapeleg namn: Osteospermum eclonis

Liknar margerittkragen i blomsteren, men blada er annleis. Opprett vekst. Blir brukt i kasser, urner og bed. Finst i mange fargar: lillanyansar, kvitt, gult, nyanser av brunt og rosa. Stiklingsformeira og frøformeira.

Superpetunia

Vitskapeleg namn: Petunia x atkinsiana

Denne blir òg kalla hengepetunia eller surfinia. Finst i nærast alle fargar, òg tofarga. Enkle eller fylte blomstrar. Nokre sortar er meir hengande enn andre. Blir brukt i amplar, kasser, urner og bed. Populær utplantingsplante. Stiklingsformeira og frøformeira.

Bacopa

Vitskapeleg namn: Bacopa monnieri

Denne har vi ikkje eit eige norsk namn på. Hengande eller krypande alt etter kvar du har ho. Blir brukt i kasser, amplar, bed eller urner. Kan vere kvit, lilla og rosa. Blomstrar rikt med mengder av små blomstrar. Stiklingsformeira.

Lobelia

Vitskapeleg namn: Lobelia erinus

Lobelia har ikkje eit eige norsk namn. Ho finst både i hengande variantar og i det vi kallar kantlobelia. Hengelobelia finst både stiklingsformeira og frøformeira, mens kantlobeliaen er frøformeira. Dei stiklingsformeira hengelobeliaene, som den på biletet, er meir kraftigveksande enn dei frøsådde og toler vind og vêr litt betre. Blomstrane kan vere mørkeblå, lyseblå, kvite eller i lillanyansar.

Brøndsle

Vitskapeleg namn: Bidens ferulaefolia

Denne blir òg kalla smalbrøndsle, men mange bruker det vitskapelege namnet bidens. Hengande eller tueliknande vekst. Blir brukt i amplar, urner og kasser. Kan òg eigne seg i bed. Rik blomstring av gule, oransjeraude, kvite eller rosa blomstrar. Stiklingsformeira.

Tvillingblomster

Vitskapeleg namn: Diascia elegans

Denne blir kalla diascia òg på norsk. Litt hengande vekst. Spinkel, men frodig i veksten. Blomstrar rikt. Blir brukt i amplar, kasser eller urner. Fargenyansar av kvitt, rosa, lakserosa og lilla. Stiklingsformeira.

Femtunge

Vitskapeleg namn: Scaevola aemula

Namnet kjem av at blomsteren har fem kronblad som kan minne om tunger. Noko hengande. Kraftig vekst og robust mot vêr og vind. Finst i kvitt, blålilla og rosa. Blir brukt i amplar, urner og kasser. Stiklingsformeira.

Susanne med det svarte auget

Vitskapeleg namn: Thunbergia alata

Klatrande eller hengande. Kan brukast i amplar, urner eller kasser. Treng noko å klatre i viss du vil ha ho til å klatre. Gule, kvite, rosa, raude eller oransje blomstrar med svart auge, derav namnet. Stiklingsformeira og frøformeira.

Hagenellik

Vitskapeleg namn: Dianthus caryophyllus

Blir òg kalla pottenellik. Opprett vekst. Passar i urner, kasser og bed. Finst i fargane raudt, rosa, lakserosa, gult og kvitt. Stiklingsformeira.

Begonia

Vitskapeleg namn: Begonia sp.

Det finst mange ulike begonia. Nokre er frøformeira (isbegonia), nokre blir formeira med knollar (knollbegonia) og nokre er stiklingsformeira (hengebegonia). Mange av begoniaene toler litt ruskevêr, derfor er mange av dei, spesielt betulia som vi ser på biletet, veldig populære å plante på kyrkjegarden. Elles kan dei brukast i urner, kasser og bed. Nokre er litt hengande og passar godt i ampel. Begonia finst i mange fargar, nokre har fylte blomstrar, andre har enkle.

Hortensia

Vitskapeleg namn: Hydrangea macrophylla

Hortensia har blitt ei svært populær utplantingsplante. Blir brukt i urner og bed. Kan vere blå, kvit, rosa, raud og lilla. Hortensia er ei surjordplante, ho vil ha låg pH. Stiklingsformeira.

Blåstråle

Vitskapeleg namn: Brachycome multifida

Blir òg kalla sløyfestråle. Putedannande. Passar godt i amplar, men kan gjerne brukast i kasser, urner eller bed. Blå, lilla, rosa eller kvite blomstrar og trådsmale, flikete blad. Stiklingsformeira.

Salvien

Vitskapeleg namn: Salvien sp.

20–80 cm høg plante. Opprett i veksten. Blir brukt i urner og bed. Blomstrane er blå, lilla, kvite eller raudaktige. Nokre av sortane er ein stor favoritt blant pollinerande insekt. Stiklingsformeira og frøformeira.

Edeltåre

Vitskapeleg namn: Fuchsia sp.

Denne blir ofte berre kalla tåre eller fuksia. Ho finst i mange fargevariantar, ofte tofarga i nyansar av raudt, lilla, rosa og kvitt. Nokre er hengande, andre er opprette. Dei hengande sortane eignar seg godt i amplar eller i urner. Dei opprette kan brukast i urner, kasser eller bed, og dei er ganske vanleg å sjå på gravplassar. Stiklingsformeira.

Hagestemor

Vitskapeleg namn: Viola x wittrockiana

Hagestemor er den sommarblomsteren vi plantar ut tidlegast på våren. Han toler fint nokre få kuldegradar utan å ta skade. Store blomstrar i alle moglege fargekombinasjonar, òg nokre einsfarga. Blir brukt i urner, kasser og bed. Det finst småblomstrande variantar som òg er populære. Frøformeira.

Edelfløyelsblomster

Vitskapeleg namn: Tagetes sp.

Blir ofte berre kalla fløyelsblomster eller tagetes. Planta finst i fleire variantar: låge, småblomstra og litt høgare med større blomstrar. Alle har nyansar av fargane gult, oransje, brunt, mange er tofarga. Blir kanskje mest brukt i bed, men kan fint brukast i kasser og urner. Toler lite frost og bør ikkje plantast ut for tidleg på våren. Frøformeira.

Flittiglise

Vitskapeleg namn: Impatiens wallerina

Flittiglise blir brukt både i bed og urner. Ho har ein opprett vekst, men blir ikkje særleg høg. Ei av dei utplantingsplantene som toler best å stå i skugge. Finst i fargane lilla, raudt, rosa, kvitt og nyansar av desse. Nokre tofarga. Flittiglise på biletet er frøformeira, men det finst òg stiklingsformeira variantar.

Ringblomster

Vitskapeleg namn: Calendula officinalis

Ringblomstrane kan vi så direkte i jorda på våren. Blir mest brukt i bed. Blomstrar i oransje eller gult, fylte eller enkle. Ringblomster blir rekna som ei medisinplante og skal vere bra for fordøyinga og motverke magesår. Blomstrar lenge utover hausten. Frøformeira, og du kan gjerne samle frø sjølv som du kan tørke og så neste vår.

Blomsterert

Vitskapeleg namn: Lathyrus odoratus

Blomsterert er ei klatrande plante som bør ha noko å klatre i. Høgda varierer frå rundt ein halv meter og opp til eit par meter. Kan bli sådd direkte i jorda på våren, men vil du ha tidlegare blomstring, bør du drive ho litt fram innandørs og så plante ho ut. Finst i mange fargar, frøposane er vanlegvis ein fargemiks. Luktar godt, fin å ta inn og setje i vase. Frøformeira.

Pyntekorg

Vitskapeleg namn: Cosmos bipinnatus

Pyntekorg er favoritten til mange og kan brukast både i urner og bed. Opprett vekst, 60–100 cm høg. Blomstrar rikt i raudt, rosa, lilla eller kvitt. Store blomstrar på ein kraftig stilk. Blada er flikete og trådsmale. Frøformeira.

Blomkarse

Vitskapeleg namn: Tropaeolum majus

Blomkarsen kan vere hengande, krypande/klatrande eller ha ein ganske opprett vekst. Dei hengande og klatrande sortane kan bli opptil eit par meter lange i løpet av sommaren. Blir mest brukt i bed, kasser eller urner. Har du planta i bed, treng ho noko å klatre etter, viss ikkje blir ho botndekke. Blomstrar i nyansar av gult og oransje langt utover hausten. Frøformeira.

Georgine

Vitskapeleg namn: Dahlia sp.

Georginar finst i mange variantar. Dei finst både som stiklingsformeira, frøformeira og formeira med knollar. Opprett vekst, høgda varierer frå 30 til 100 cm etter sort. Store blomstrar, enkle, doble eller fylte. Finst i nærast alle fargar utom blått, òg tofarga. Blir brukt i urner, kasser eller bed. Nokre utviklar knollar vi kan ta inn for overvintring. Toler ikkje frost og bør vere den siste du plantar ut på våren, og ho er den første planta som frys på hausten.

Nemesia

Vitskapeleg namn: Nemesia x hybrida

Nemesia har ikkje eit eige namn på norsk, ho blir berre kalla nemesia. Veksten er utbreidd, men ikkje direkte hengande. Blir brukt i kasser, urner og bed. Blomstrar rikt med tofarga blomstrar i kvitt, gult, oransje, raudt og nyansar av desse.

Praktspragle

Vitskapeleg namn: Coleus x blumei

Praktspragle blir òg kalla bygut eller berre spragle. Ein variant av denne finst som stueplante. Prydverdien i praktspraglen finn vi i dei fleirfarga blada. Fargane er nyansar av raudt, gult, grønt og lilla som er sett saman på ulikt vis i dei ulike sortane. Blir brukt i urner og bed. I bed er ho fin for å bryte opp mellom alt det grøne.

Solsikke

Vitskapeleg namn: Helianthus annuus

Dei høgaste solsikkeplantene kan bli 3 til 4 meter høge, men du kan òg få ho som ei 25 cm høg potteplante. Blomstrane har som oftast gule kronblad, mens midtskiva kan vere gul, brun eller purpurfarge. Diameteren på blomsteren kan bli opp mot 50 cm. Stengelen er kraftig, men dei høgaste plantene må bindast opp. Viss du følger med på ei solsikke gjennom ein solfylt sommardag, vil du sjå at blomsteren alltid vender seg mot sola. Frøa frå solsikka er etande og blir mellom anna brukte til brødbakst. Dei er òg veldig populære hos småfuglane. Frøformeira.

Prydtobakk

Vitskapeleg namn: Nicotiana alata

Blir òg kalla vengetobakk. Blir brukt i urner og bed. Opprett vekst, høgda varierer med sort, men ho blir sjeldan over 50 cm. Trompetforma blomstrar i raudt, kvitt, rosa, lilla og lysegult. Frøformeira.

Petunia

Vitskapeleg namn: Petunia x grandiflora

Plante med kompakt, opprett eller noko utbreidd vekst. Blir brukt i kasser, urner eller bed. Trompetforma blomstrar i nesten alle tenkelege fargar og fargenyansar. Klistrete blad. Frøformeira.

Smådodre

Vitskapeleg namn: Lobularia maritima

Teppe- eller putedannande plante. Blir brukt i kasser, urner og steinbed. Populær plante på kyrkjegarden. Små blomstrar i tette klasar, kvite, blå, lilla eller rosa. Frøformeira.

Prydløvemunn

Vitskapeleg namn: Antirrhinum majus

Plante med opprett eller hengande vekst. Dei opprette kan bli 20–60 cm høge. Mange fargenyansar i raudt, gult, kvitt og rosa. Blomstrane sit tett i ein aksliknande blomsterstand. Blir brukt i bed, kasser og urner. Dei hengande sortane kan brukast i amplar. Blomsteren liknar munnen på ei løve, munnen opnar seg om du trykker lett på blomsteren, derav namnet. Frøformeira og stiklingsformeira.

Oppgåve