Kjelder og kjeldekritikk

Informasjonskjelder

Tradisjonelle kjelder

Mykje god informasjon finst i bøker, aviser og tidsskrifter, men etter kvart har mykje av den same informasjonen blitt digitalisert og er dermed lettare tilgjengeleg for alle. Ein bibliotekar kan vise deg korleis du får tilgang gjennom BIBSYS til både papirutgåver og digitale kjelder.

Internett

I dag er truleg søk på internett den mest brukte metoden for å skaffe seg informasjon om eit tema. Du har sikkert googla mange gonger og kanskje erfart at store søkemotorar som Google ikkje kvalitetssikrar dei treffa du får. Nokre artikkelforfattarar har lite kunnskap om det dei skriv om, og andre har eigeninteresse av å vri på sanninga eller plante falske nyheiter, men her finst òg svært mykje godt stoff.

Kunstig intelligens som kjelde?

Praterobotar kan vere nyttige for å få forklart fagstoff og for å få tilbakemelding på tekst du har skrive. Dei kan òg brukast til å få ei første oversikt over eit tema. Men det er viktig å hugse at praterobotar er språkmodellar – dei lagar svar baserte på mønster i store mengder tekst, utan å hente informasjon frå internett i sanntid. Dei kan derfor generere tekst med feil eller utdaterte opplysningar. Ein praterobot er derfor ikkje ei kjelde slik vi vanlegvis tenker på kjelder. Derfor bør ikkje praterobotar brukast som einast metode for å skaffe informasjon, og du må dobbelsjekke informasjonen med faglege og pålitelege kjelder. Du kan òg be ein praterobot om å foreslå kjelder for det temaet du jobbar med.

Kjeldekritikk

Kjeldekritikk er viktig innan alle fag i skulen og ikkje minst i naturfaget. Dette gjeld for klimaspørsmål så vel som for genteknologi og kosthald. Og jo større ueinigheit noko skaper, dess meir ulikt informasjonen vil du finne.

Når du søker på nettet om kosthald og diettar, finn du mange ulike meiningar til dømes forskingsartiklar, nyheitssaker, influensarar og andre folk som sel produkt. Nokon seier kanskje at lågkarbo er best, mens andre hevdar at eit plantebasert kosthald er sunnast. Viss du ukritisk vel ei tilfeldig kjelde, til dømes ein blogg utan fagleg kunnskap, kan du få eit feil bilete av kva som er sunt.

Film: Kildekritikk (2:54)

Denne filmen gir ei kort innføring i kva kjeldekritikk er, og kvifor det er viktig.

Vurder kjeldene med TONE

Når du skal vurdere ei kjelde, kan du bruke TONE for å hugse kva du bør vere merksam på. TONE står for

• truverd

• objektivitet

• nøyaktigheit

• kvalifikasjonar

Film om vurdering av kjelder (3:42)

Filmen tek for seg korleis du kan vurdere kjelder ved å bruke TONE.

Nokre gode råd om vurdering av kjelder

• Samanlikn fleire kjelder om same sak. Viss fleire kjelder gir liknande informasjon, aukar det truverdet.
• Sjekk kven som er avsendar. Er det ei truverdig kjelde? Kva rolle eller eigeninteresse har kjelda i denne saka?
• Snevre inn søket med fleire stikkord.
• Bruk gjerne offentlege nettstader som har eit formidlingsansvar om dette temaet.
• Gjer deg kjend med nokre nettstader som du stoler på, og sjekk dei opp mot dei andre kjeldene du finn.

Oppgi kjelde, opphavsrett og gjenbruk

Når du skriv oppgåver, held foredrag eller liknande, skal du alltid oppgi kva kjelder du bruker. Mange gonger er det nok å oppgi internettadresser til artiklane du har brukt. Andre gonger krevst det ei litteraturliste. Det finst reglar for korleis litteraturlister blir laga, og for naturvitskap blir det tilrådd å bruke APA 7th-systemet som er beskrive i Kildekompasset.

Du kan aldri publisere noko som andre har laga, som ditt eige verk, men ein såkalla CC-lisens kan gi deg rett til å gjenbruke det og eventuelt lage din eigen versjon, så lenge du krediterer den som har opphavsretten.

Oppgåve

Kva er sant eller usant om kjelder og kjeldekritikk?