Fagstoff

Europearane i Asia

Portugisarane var dei første som fann sjøvegen til Asia, men dei andre europeiske landa følgde raskt etter. I Asia møtte europearane sterke, etablerte statar og rike. Sjølv om europearane hadde overlegen militærkraft til sjøs, var det ganske få av dei.

Ein mann som kjem i båt blir ønskt velkommen av ei stor menneskemengde på ei strand. I bakgrunnen av biletet ligg tre store skip. Måleri. — Måleri frå cirka år 1900 som viser Vasco da Gama som kjem til Calicut i 1498 og blir ønskt velkommen av ein stor delegasjon. Måleriet er malt fleire hundre år seinare.

I praksis var europearane derfor avhengige av alliansar med lokale herskarar for å klare seg i dei asiatiske områda.

Det var særleg to store rike europearane møtte: stormogulane i India og Ming- og Qing-dynastia i Kina.

India

Dei nordindiske slettene i Hindustan var blitt samla til eitt rike på 1500-talet. Riket heldt fram med å utvide seg, og på 1600-talet dekte det mesteparten av den indiske halvøya. På 1700-talet blei riket splitta. Då europearane tok til å blande seg inn i dei politiske forholda på dette kontinentet utover på 1700-talet, var det derfor ingen felles sterk stat som kunne stå imot dei.

Dei indiske herskarane på 1500- og 1600-talet blei kalla stormogular. Gjennom krigar hadde dei samla riket, og for å halde det saman gjorde dei fleire lure trekk. Det eine var å reformere skattesystemet slik at det blei meir føreseieleg. Eit anna trekk var å tolerere mange religionar. Stormogulane sjølve følgde islam, medan dei fleste som budde i India, var hinduar. Men det fanst òg fleire minoritetsreligionar, blant dei sikhane.

Eit tredje trekk var å flytte ansvaret for innsamling av skattar bort frå lokale stormenn. I staden gav stormogulane denne oppgåva til eigne statlege embetsmenn. For å hindre at dei etablerte andre lojalitetsband enn til stormogulen, var embetet ikkje arveleg, og embetsmennene blei ofte flytta rundt i landet.

Gjennom perioden då stormogulane rådde, var det stadige forsøk på opprør. Det var gjerne lokale stormenn eller regionar som prøvde å lausrive seg. Gjennom 1500- og mykje av 1600-talet greidde stormogulane å kontrollere opprøra, anten ved å slå dei ned militært, men òg ved å gjere leiarane av opprøra til ein del av statsapparatet.

India for europearane

På 1500- og 1600-talet, då stormogulane herska i India, var landet sett på som eit mektig og rikt rike. Sjølv om det opphavleg var asiatisk krydder som hadde motivert europearane til å reise så langt, var det særleg bomull som kom til å bli den største vara frå India. Bomullstøy var lett og luftig og lét seg enkelt farge og trykkje. Det var særleg «kaliko», bomull med trykkmønster, som blei ei populær handelsvare. I tillegg til bomull var òg råsilke ei stor handelsvare, og dessutan salpeter, som europearane trong til produksjon av krut. I byte mot dei indiske varene hadde europearane med seg edelmetall som gull, sølv og koppar (mellom anna koppar frå Røros i Noreg), men òg finare europeiske varer som speglar, glas og urverk, og ikkje minst våpen.

Spesielt stormogulen Akbar (1556–1605) blei rekna for å vere like mektig som dei europeiske motpartane sine, Elisabet 1. i England og Filip 2. i Spania. Den faktiske kunnskapen om India var likevel liten. Lenge hadde ein kunnskapar om India berre gjennom forteljingar frå europeiske misjonærar. Utover 1600-talet auka derimot kontakten, sidan stadig fleire europeiske handelsmenn reiste til India og slo seg ned der. Også frå Danmark-Noreg var det folk som reiste til desse områda, og som seinare skreiv om opplevingane sine. Ein av dei var Ove Gjedde, som skreiv dagbok frå ei reise til Ceylon (våre dagars Sri Lanka) og Trankebar i India på vegner av den dansk-norske kongen. Det var Gjedde som fekk oppretta ein dansk-norske handelsstasjon i Trankebar.

Illustrasjon som viser eit fort og ei busetting ved ei havn i fugleperspektiv. Måleri. — Utsikt mot det danske fortet Dansborg i Trankebar.

Kina

Også i Kina møtte europearane ein sterk og etablert stat, som på alle måtar kunne måle seg med deira eigne statar. På fleire område blei Kina òg oppfatta som overlegen.

Fellestrekk

Vest-Europa og Kina hadde mange fellestrekk. Dei låg på kvar si side av det eurasiske kontinentet. Det gjorde at dei til dels hadde nokre av dei same klimatiske føresetnadene. Begge opplevde òg den same kraftige folkeveksten etter svartedauden og fram mot 1800-talet, og dermed ein del av dei same utfordringane.

Løysingane som blei valde i dei to eurasiske regionane, var likevel til dels ulike. Der vesteuropearane løyste folkeveksten gjennom handel og kolonisering av nye område, løyste kinesarane han ved å auke arbeidsinnsatsen som blei lagd ned i jordbruket, men òg i annan produksjon.

I praksis tok dette form av at dei vesteuropeiske landa gjennom handel, særleg med Russland, skaffa seg nødvendige ekstra matforsyningar. Utover 1700-talet flytta også overskotsbefolkninga, særleg i Storbritannia, over havet til Nord-Amerika, som blei kolonisert på denne tida. I Kina var altså løysinga i staden å intensivere arbeidsinnsatsen i jordbruket. Det skjedde mellom anna gjennom betring av vatningssystem og oppdyrking av skrinnare jord, men òg gjennom bruk av nye matplantar, som kunne greie seg godt på skrinn jord. Blant dei nye matplantane var poteter og jordnøtter, som raskt blei overførte til Kina etter oppdaginga av Amerika.

Ming- og Quing-dynastia

Det var Ming-dynastiet (1368–1644) som styrte i Kina då europearane kom sjøvegen på 1500-talet. Trass i nokre samanstøytar med mongolar i nord og sjørøvarar i sør er Ming-dynastiet kjent som ein relativt roleg periode, med generelt gode tider for Kina.

Som i Europa skjedde det òg økonomiske og sosiale endringar i denne perioden. Blant endringane var at stadig større delar av befolkninga gjekk frå primært å vere bønder som dyrka jorda for å vere sjølvforsynte, til å bli produsentar av handelsvarer. Slik blei det fleire og fleire som produserte varer for marknaden, og det blei òg fleire forbrukarar som kjøpte dei varene som gradvis blei tilgjengelege. Nokre flytta til byane, der dei livnærte seg på handverk eller handel, medan dei som blei verande i jordbruket, i større grad spesialiserte produksjonen mot det som var lettast å få selt.

Europearane møter Kina

Dei kinesiske keisarane under Ming og Qing var lite interesserte i oversjøisk handel. Gjennom historia til dei kinesiske dynastia hadde makta alltid lege i å kontrollere innlandet, aldri kysten. Sjølv om det sjølvsagt var kinesarar som både budde og handla langs kysten, fekk denne delen av Kina generelt lite merksemd. Unntaket var sjørøvarane, som periodevis forstyrra folket både under Ming og Qing.

Då europearane kom til den kinesiske kysten, blei dei ikkje oppfatta som nokon trussel. Dels var styresmaktene, som nemnt tidlegare, ikkje så interesserte i kysten, og dels var det så få europearar som kom, at dei ikkje gjorde særleg inntrykk.

Utsikt over den kinesiske handelsbyen Kanton med europeiske handelshus og skip. Maleri. — Europarane fekk påbud om berre å handle i hamnebyen Kanton.

Dei kinesiske styresmaktene hadde valt ut nokre få hamner som hadde løyve til å drive oversjøisk handel, det vil seie handel med land som Japan, Filippinane og landa i Sør-Asia. Dei europeiske landa fall inn i dette mønsteret. Europearane fekk påbod om berre å handle i den kinesiske hamnebyen Kanton. På slutten av 1700-talet var det om lag 30–40 europeiske skip i Kanton i løpet av eit år, 4–5 av dei segla under dansk-norsk flagg.

I Kina var europearane ute etter silke, lakkerte møblar, porselen og særleg te. Gjennom 1700-talet auka tehandelen frå 1 million kilo i 1720 til 5 millionar kilo omkring 1750 og 12 millionar kilo på slutten av hundreåret. I byte tok kinesarane først og fremst sølv som betaling. Dei var stort sett uinteresserte i andre europeiske varer, sjølv om også indisk bomull etter kvart blei ei viktig vare som europearane førte til Kina.

Ei tredje vare som kinesarane ville kjøpe frå europearane på slutten av 1700-talet, var opium. Opiumen blei henta frå dei britiske koloniane i India, og fordi han var forboden i Kina, blei han smugla inn i landet ved hjelp av korrupte kinesiske handelsfolk og embetsmenn. Opiumshandelen gav stor forteneste til alle som var involverte. Fordi mange blei avhengige av opiumen, eller av pengane dei tente på han, kom opiumshandelen til å spele ei sentral rolle i å destabilisere den kinesiske staten. Etter to konfliktar, opiumskrigane (1839–42 og 1856–60), mellom europearar og kinesiske styresmakter om sal av opium, fekk europearane fri tilgang til handel i det kinesiske riket.