Hopp til innhald

  1. Home
  2. Restaurant- og matfag Vg1ChevronRight
  3. Kosthold og helseChevronRight
  4. Mat og kulturChevronRight
  5. Norsk mattradisjonChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Norsk mattradisjon: Fisk

Fiskeslaga dei åt før i tida, er om lag dei same som dei vi et i dag. Men nokre endringar er det sjølvsagt. Ser vi tilbake, er innverknaden og det som var moderne for 1000 år sidan ikkje det same som i dag, men mange prinsipp og konserveringsteknikkar er nokolunde dei same.

Akkarfjord, Finnmark. Foto.
Akkarfjord, Finnmark

Fisk har vore og er framleis Noreg sin rikdom. Utan fisken hadde nok utviklinga av samfunnet vårt sett ganske annleis ut. I dag har vi kommersiell fangst av dei fleste fiskeslaga, og dette er nøye regulert. I tillegg blir det drive mykje oppdrett, hovudsakleg av laks, men vi ser òg at ein prøver ut fleire artar, til dømes torsk og kveite. I dag er eksport av fisk den nest største inntektskjelda i Noreg. Berre petroleumsverksemda gir meir pengar i statskassa.

Fisken sin verdi

Fisk blei redninga for svært mange fattige og gjorde mange svært rike. Sjølv om det finst mange typar fisk og tillagingsmetodar for fisk i Noreg, er det to fiskeslag vi ikkje kjem utanom dersom vi skal skrive historia, og det er torsk og sild. Dette var to fisketypar ein fanga i store mengder og eksporterte til utlandet, noko som gav gode inntekter.

Torsken blei rekna som rikmannskost og silda var den fattige sin venn. Bergen var den store handelsbyen i Norden, denne byen blei knutepunktet for fiskehandel for store delar av norskekysten. Allereie på 500-talet eksporterte ein torsk frå Lofoten til Uppsala i Sverige. På 1100-talet blei fisket organisert og handelsruta til Bergen etablert. Rundt 1750 opplevde ein ein enorm vekst i torskefisket, og dette var svært viktig for landet som eksportnasjon.

Bruken av fisken

Torsken blei på denne tida for det meste kokt når ein åt han fersk, men i og med at han var så verdifull som handelsvare, blei han som oftast konservert og selt. Det som då blei att til fiskarane, var stort sett hovudet og innvollane. Petter Dass fortel om den nordnorske levermølja, vi finn òg Kams-hou – som er ferske torskehovud som ein fyller med gryn og fiskelever og kokar, leverkrage – plukkfisk av fersk fisk med lever i staden for smør, comperøse – fyll i torskemagar eller hovud av fiskelever, mjøl, løk, gryn, korintar og andre urter.

Fellestrekket i alle dei oppskriftene vi finn, er at ein konsumerer dei delane av fisken som ein ikkje kan selje. Dette var den vanlege kvardagskosten. Dersom økonomien tillét det, åt ein både fersk og tørr fisk ved høgtidene.

Lofotfiske

Det er umogeleg å komme utanom tørrfisk, torsk eller skrei som han blir kalla, når vi snakkar om lofotfisket. Ordet skrei kjem av «å skride», og heng saman med dei store torskestimane som kjem mot kysten for å gyte. Ordet torsk heng saman med «tørr» fordi den vanlegaste oppbevaringsmåten var å tørke fisken opphengt på stokkar. Desse stokkane ga tørrfisken namnet stokkfisk ute i Europa.

I dag ønskjer ernæringsmyndigheitene at vi skal ete meir fisk og fiskeprodukt. Særleg feit fisk bør vi få i oss meir av. Endeleg har fisk og fiskeprodukt fått den anerkjenninga dei fortener. For fisk er både godt og svært næringsrikt med mange viktige næringsstoff.

Læringsressursar

Norsk mattradisjon

SubjectEmne

Fagstoff

SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter