LCA og GWP for brusboksen

Kvifor er brusboksen eit viktig døme?

Kvart år blir det produsert over 350 milliardar aluminiumsboksar i verda. Mange hamnar i panteautomaten, men altfor mange endar i naturen, i havet eller på søppelfyllingar. Dette skjer samtidig som aluminium er eit av dei mest energikrevjande metalla i verda å produsere, men òg eit av dei mest verdifulle å resirkulere.

Ein gjenvunnen boks kan vere tilbake i butikkhylla som ein ny boks etter berre 60 dagar, og å gjenvinne han krev berre 5–10 prosent av energien det tok å lage han for første gong. Likevel blir det altså kasta millionar av boksar kvar dag.

I dette dømet skal vi sjå nærare på kva som faktisk skjer gjennom heile livsløpet til ein aluminiumboks – frå gruvedrift i Brasil til sortering i Noreg – og kor mykje CO₂ han slepper ut på vegen. Dette gir oss eit konkret bilete på korleis vala dine som forbrukar og fagarbeidar påverkar miljøet, og kvifor god praksis med pant, sortering og materialforståing er ein viktig del av det grøne skiftet.

Korleis påverkar brusboksen miljøet?

1. Råvareuttak

Før boksen når butikken, begynner reisa i bakken. I tropiske område som Brasil og Guinea blir det grave ut enorme mengder bauksitt av jorda. Dette er naturinngrep i global skala, ofte med konsekvensar for regnskog, urfolk og biologisk mangfald. Her startar det vi kallar klimafotavtrykket, lenge før vi ser eit ferdig produkt.

Aluminium blir vunnen ut frå bauksitt, og gruvedrift og raffinering krev energi.

CO₂-utsleppet er 2,5 kg CO₂e per kilo aluminium (for alumina-produksjon).

Miljøpåverkinga er naturinngrep, partikkelutslepp og vassforbruk.

2. Transport

Vi tenker sjeldan over kor langt eit materiale har reist, men transport står for ein stor del av utsleppa i livet til eit produkt. Råstoffa blir frakta med skip, lastebil og tog gjennom fleire verdsdelar.

Bauksitt blir transportert frå gruver i Brasil til raffineri i Europa, og alumina blir send til smelteverk (til dømes i Noreg).

CO₂-utsleppet er 0,3 kg CO₂e per kilo aluminium.

Miljøpåverknad frå fossilt drivstoff som gir klimagassutslepp og utslepp av NO_x.

3. Produksjonsprosess

Produksjon av aluminium er eigentleg å lage metall av stein. Det krev enorme mengder straum å trekke ut det reine metallet via elektrolyse. Det er her vi verkeleg ser forskjellen mellom kolkraft og vasskraft. Korleis straumen blir produsert, avgjer om produktet er ein klimaversting eller eit miljømedvitent val.

Aluminium blir smelta ved elektrolyse.

• I Europa blir det ofte brukt vasskraft: GWP er cirka 4 kg CO₂e per kilo.

• I Kina blir det brukt kolkraft: GWP er cirka 16 kg CO₂e per kilo.

Miljøpåverknad frå elektrolyse som gir CO₂ og fluorgassar.

4. Materialtap og svinn

Når metallet blir forma til boksar, er det ikkje alt som blir med vidare. Noko går tapt som kapp, feil og restar. Dette svinnet betyr at vi bruker meir råstoff enn vi eigentleg treng, og dermed aukar klimaavtrykket. Jo meir effektiv produksjon, desto betre for både økonomi og miljø.

Det er cirka 10 prosent svinn i støyping og pressing, noko som gir ekstra ressursbruk.

Døme: For éin boks på 13 g boks er det faktiske behovet cirka 14,5 g råaluminium.

Det ekstra utsleppet utgjer 1,5 g × 8 kg CO₂e/kg = 0,012 kg CO₂e.

5. Energitype – "Straum er ikkje berre straum"

Som allereie nemnt er ikkje alle kilowattimar like klimavennlege. Om straumen kjem frå kol, vasskraft eller sol, har enorm betydning. Den same boksen kan ha ti gonger lågare klimabelastning om han er laga i Noreg i staden for i Kina. Energitilførsel er ein av dei viktigaste drivarane bak GWP.

• Ved produksjon i Noreg: låg GWP på grunn av vasskraft.

• Ved produksjon i Kina: høg GWP på grunn av kolkraft.

Døme:

• norsk produksjon: 4 kg CO₂e/kg × 13 g = 0,052 kg CO₂e

• kinesisk produksjon: 16 kg CO₂e/kg × 13 g = 0,208 kg CO₂e

6. Emballering og lagring

Eit produkt skal bli pakka, plasta, lagra og transportert vidare. Desse prosessane skjer ofte i bakgrunnen, men summen av dei kan utgjere fleire prosent av klimafotavtrykket. Dette er spesielt viktig for produkt med kjølebehov eller farlege stoff, men gjeld òg boksar og flasker.

Vanleg emballering er pallpakking og plastfilm. Lagring med kjøling krev òg mykje energi.

Anslått GWP for brusboksen vår er 0,01–0,02 kg CO₂e per boks.

7. Bruksfase

Ein boks krev ikkje straum i bruk, men det gjeld ikkje for alt vi lagar. Maskiner, bilar, bygningar og elektrisk utstyr påverkar klimaet gjennom heile bruksfasen. Det er her energieffektivitet verkeleg gjer ein forskjell, og energien vi vel å bruke, er like viktig som korleis produktet er laga.

For brusboksen vår er det ingen utslepp i bruk, sidan han er eit eingongsprodukt.

8. Avfallshandtering

Alle produkt får ein slutt. Om boksen hamnar i søpla, i naturen eller i panteautomaten, avgjer kor mykje meir miljøet må bere. Dårleg avfallshandtering fører til nye utslepp og ressursmangel, mens gode løysingar sikrar at materiala får nytt liv.

• Viss boksen hamnar i restavfall og dermed går til forbrenning, betyr det eit tap av ressursar.

• Viss han går til gjenvinning, gir det ein klimagevinst.

9. Resirkulering og gjenvinning

Aluminium er kanskje det beste resirkuleringsmaterialet i verda. Som nemnt tidlegare kan han bli ein ny boks med å bruke berre 5–10 prosent av den opphavlege energien. Derfor er gjenvinning eit av dei viktigaste klimatiltaka vi kan gjere. Det krev teknologi, system og at vi alle gjer vår del.

GWP for resirkulert aluminium er angitt til 0,5–1 kg CO₂e per kilo.

Døme: 13 g × 0,8 kg CO₂e/kg = 0,010 kg CO₂e

Total GWP – to scenario

Refleksjonsspørsmål

1. Kvifor har resirkulert aluminium så mykje lågare GWP enn nyprodusert?

2. Kva kan vi gjere for å sikre at fleire boksar blir resirkulerte?

3. Kva fase i livsløpet gir størst klimaavtrykk?