Sjiaislam

Sjiaislam er den andre hovudretninga i islam, ved sida av sunniislam som er større. 10–15 % av muslimane i verda er sjiamuslimar. Historisk har sjiaislam alltid vore i mindretal. Dei muslimske landa som har fleirtal av sjiamuslimar, er Iran (der sjiaislam har vore statsreligion sidan 1501), Irak, Aserbajdsjan og Bahrain. 15–20 % av norske muslimar tilhøyrer sjiaislam.

Likskapar mellom sunni- og sjiaislam er trua på Guds openberring av Koranen til profeten Muhammed, synet på dei fem søylene som grunnlag for islamsk praksis – truvedkjenninga, den rituelle bønna, den rituelle avgifta, faste i ramadan og pilegrimsreisa til Mekka.

Det som skil sunni- og sjiaislam, er ritual og religiøs praksis, tolkingar og synet på heilage tekstar, rettslære og etikk. Og aller viktigast – læra om imamatet og ueinigheit om leiarskap.

Historisk bakgrunn

Roten til splittinga mellom sjia og sunni handlar om leiarvalet som blei gjort etter profeten Muhammeds død i 632. Det blei maktkamp og ueinigheiter blant muslimane om kven som var best eigna som ny leiar for islam. Dei som meinte det var familien og etterkommarane til profeten som skulle bli dei nye leiarane, blei kalla shi'at Ali, Alis parti, derav namnet sjia.

Ali blir rekna som den 4. kalifen (avløysaren) i sunni-islam og som den 1. imamen i sjiaislam. Begge retningar lovpriser Alis visdom, religiøsitet, audmjukskap, rettferd, og kampmot.

Ali var fetteren og svigersonen til profeten (gift med Muhammeds dotter Fatima) og ein av dei næraste disiplane hans. Han blir rekna som ein viktig leiar i både sunni- og sjiaislam. Alis yngste son Husayn, profeten Muhammeds barnebarn, prøvde seinare å krevje makta som rettmessig leiar. I den pågåande maktkampen blei han og store delar av familien hans drepne i slaget ved byen Karbala i 680.

Massakren ved Karbala har sidan blitt sentral i sjiaislam. Dei minnest han kvart år i den sjiamuslimske feiringa ashura, og feiringa bidreg til martyrkulten rundt Husayn. Tolkinga om at han ofra seg for islam, er viktig for å forstå det mest unike ved sjiaislamsk lære, nemleg læra om imamatet.

Sjiaislamsk lære

Læra om imamatet er læra om at Muhammeds etterkommarar frå Ali og familien hans har ein heilt spesiell status. Ali og dei mannlege etterkommarane av familien blir kalla imamar, som i sjiaislam betyr øvste religiøse og politiske leiar av islam. Imamane blir rekna som ufeilbarlege vidareførarar av Muhammeds profetvirke, med perfekt innsikt i Koranens indre meining. Dei blir rekna som allvitande og utan synd, som guddommeleg inspirerte rettleiarar for den muslimske fellesskapen, som alle har ofra seg for islam. Ifølge sjiatradisjonen fekk ingen av imamane ein naturleg død.

Det finst fleire greiner av sjiaislam, avhengig av kor mange imamar ein trur på. Den største greina blir kalla Tolvskolen, der ein trur på tolv imamar etter Muhammed. Denne greina utgjer 85 % av sjiamuslimane i verda og er statsreligionen i Iran.

Læra om den skjulte imam, al-Mahdi, er viktig i Tolvskolen. Kort fortalt trur dei at den tolvte imamen, Muhammed al-Mahdi, har levd i skjul sidan 900-talet og lever framleis. Han skal komme tilbake ved dommedag saman med Jesus og dei andre imamane og etablere eit rettferdig rike på jorda.

Sjiamuslimar tolkar Koranen annleis enn sunnimuslimar, ved å knyte mange av koranversa til læra om imamane. Dei vektlegg òg at Koranen inneheld skjulte meiningar, og at han må tolkast allegorisk, ikkje berre bokstaveleg. Sjiamuslimar bruker òg eigne hadith-samlingar som omhandlar imamane, i tillegg til hadithar om profeten Muhammed.

Ritual og religiøs praksis

Den islamske truvedkjenninga lyder: "Det finst ingen annan Gud enn Allah, og Muhammed er hans profet". I sjiaislam legg ein ofte til "... og Ali er Guds venn (wali allah)", som viser til særstillinga hans. I sjiaislam slår ein saman to av dei fem daglege bønnetidene, som betyr at sjiamuslimar ber tre gonger om dagen.

Pilegrimsferder til imam-graver er viktige ritual for sjiamuslimar. Tre av dei mest populære måla er den første Imamen Alis grav i Najaf (Irak), den tredje Imamen Husayns grav i Karbala (Irak) og den åttande Imamen Rezas grav i Mashad (Iran). Det er òg vanleg å feire fødselsdagen til imamane.

Sjiamuslimar er ikkje like strenge med biletforbodet i islam som sunnimuslimar. Derfor kan ein framleis finne bilete av imam Ali, og til og med av profeten Muhammed, i sjiamuslimske land.

Rettslære og etikk

Islamsk etikk er basert på lovskulane og rettlærde sine vurderingar av islamske tekstar og tradisjonar. Lovskulen i sjiaislam, jafari-skulen, er ganske lik sunni-lovskulane, men har likevel særtrekk som vi berre finn i sjiaislam: delvis gunstigare arverettsreglar for kvinner, tidsavgrensa ekteskap og og taqiyya.

"Tidsavgrensa ekteskap" (muta) er ei kontroversiell ordning som inneber at ein kan inngå ekteskap for eit avgrensa tidsrom – eksempelvis berre éin dag. Sunni-kritikarar tek avstand frå ordninga og meiner det i praksis gjer mogleg legalisert prostitusjon, mens sjia-rettslærde meiner dette motverkar prostitusjon.

Taqiyya betyr retten til å lyge viss liv og tru er trua. Ordninga oppstod i ei tid då sjiamuslimar blei forfølgde og måtte lyge om trua si for å overleve.

Leiarskap

Det finst ikkje éin leiar for sjiaislam i dag, men Stor-ayatollaene i Irak og Iran er i dag dei mest innverknadsrike. Viss dei er ueinige om ei sak, kan sjiamuslimar sjølv bestemme kva leiar dei vil følge.