Islam – etikk

Islam er ein lovreligion. Det betyr at ei rekke fastsette lover eller reglar for oppførsel avgjer kva som er rett og gale. I islam er desse lovene blitt til basert på Koranens ord, Muhammads døme, og islamske juristar sine tolkingar av dei to førstnemnde. For å forstå islamsk etikk må ein derfor sjå nærare på desse tre kjeldene.

Koranens etiske bodskap

Koranens bodskap handlar om forholdet mellom menneska og Gud. Ifølge Koranen skal alle haldast ansvarlege for handlingane sine overfor Gud på dommedagen. Mennesket er skapt som Guds representantar på jorda, og mennesket er i utgangspunktet ikkje vondt. Men fordi menneske er svake og lettlurte, treng vi rettleiing frå Gud.

Denne rettleiinga tek form i konkrete og ofte strenge reglar for oppførsel i Koranen. Desse reglane er knytte saman med den religiøse trua til ein muslim. Fleire stader i Koranen finst det ikkje eit skilje mellom religiøse forpliktingar og moralske forordningar. Både tru og handling utfyller kvarandre i islam. Eitt eksempel på dette er at ordet for gudstru og fromheit i Koranen, (ar. birr) òg kan bety rettferd. To sitat frå sure 2 og 16 er illustrerande:

Fromhet (eller "rettferdigheten", al-birr) er ikke bare å vende ansiktet mot øst eller vest! Derimot er sann fromhet (birr) at en person antar troen på Gud, den ytterste dagen, englene, skriften (åpenbart av Gud) og profetene og av Guds kjærlighet bruker det han eier på sine slektninger, de foreldreløse, de trengende, veifarende, tiggerne og for (å befri slavers) hals og forretter tidebønnen og betaler velferdsskatten og holder et løfte når han inngår et, og viser tålmod under hardhet (fattigdom) og i vansker (sykdom) og under kampens (jihāds) voldsomhet. Disse er de som er de sannferdige, og disse er de gudfryktige. (Koranen, 2:177)

Sannelig, Gud befaler dere rettferdighet og velvilje (mot alle) og å gi til de nærstående slektningene, og Han forbyr dere uanstendighet og det urette og oppsetsighet. Han formaner dere for at dere skal erindre det vel. (Koranen, 16:90)

Liknande oppfordringar blir ofte gjentekne i Koranen. Menneska får gong på gong påminningar om å tenke på etterlivet og æva framfor det korte jordlivet. Sosialetikk er òg viktig, å hjelpe nesten din og fellesskapet. Etiske verdiar som blir fremma, er dermed rettferd og velferdsfordeling, nestekjærleik og ettertanke, vennlegheit og forsoning, underkasting og lydnad overfor Gud.

Muhammads døme

Koranen inneheld rundt 500 vers av juridisk karakter, som omhandlar etiske påbod og forbod, av ein total på over 6000 vers. Med andre ord er det mange etiske problemstillingar som ikkje blir tekne opp direkte i Koranen. Her kjem hadith -og sira-litteraturen inn. Hadither er forteljingar om kva Muhammad sa og gjorde, mens sira er biografiar om Muhammad. Desse blir brukte som primærkjelder om Muhammads liv, og som rettleiing til inspirasjon for livsførselen til muslimar.

I Koranen står det at Muhammads oppførsel er vakker. Det står òg at han, som Guds sendebod, skal respekterast ned til minste detalj. Derfor blir oppførselen hans og vala hans i kvar ei anledning i livet brukt som eit førebilete for korleis muslimar burde leve. Dette gjeld alt frå korleis ein ber og fastar, vaskar seg, steller skjegget, krigar, taler, til korleis ein behandlar venner, fiendar og familie, forvaltar makt og så vidare – kort sagt dei fleste sider ved livet.

Ifølge islamsk tradisjon skal Muhammad ha vore ein ekstraordinær person som var rettferdig, ærleg, modig, disiplinert, vennleg mot alle, og tolerant. Til dømes blei han kritisert både av fiendane sine og av dei næraste disiplane for å behandle hustruene sine for bra, fordi han lot dei tale han imot. Denne forma for toleranse blei sett på som hårreisande på denne tida. Vidare blir han av muslimar sett på som det perfekte mennesket, som klarte å utfylle dei mange ulike rollene i livet sitt i perfekt harmoni – anten det var rolla som ektemann, far, ven, profet og Guds sendebod, krigar, dommar, lovgivar eller samfunnsreformator.

Sjølv om islamsk etikk hittil gir inntrykk av å vere eksklusivt pliktbasert, er det viktig å streke under at rett intensjon òg blir vektlagd minst like mykje av mange muslimar. Dette stammar frå hadith-utsegn som det følgande: "Gjerningane er avhengige av intensjonane, og kvar ein person skal få tilbake i samsvar med det han intenderte." (Bukhari 1:1, sml. Muslim 1:203-204).

Sharia og lovskulane

Etiske spørsmål som ikkje blei dekka direkte verken i Koranen eller hadith-litteraturen, gjorde det nødvendig å utarbeide eit felles islamsk lovsystem. Derfor fekk islam ein lang og rik lovtradisjon som dekker alle sider ved livet.

Guds evige lov, sharia, er omgrepet som blir brukt om det altomfattande islamske lovsystemet. Det har oppstått fleire lovskular innan islam som tolkar sharia ulikt via islamsk rettsvitskap, fiqh. Det vil seie at det finst ikkje eitt samla regelverk, men snarare fleire regelverk som svarar ulikt på etiske spørsmål. Av denne grunnen har dei rettslærde (ulama) som tolkar sharia fått stor autoritet innan islam.

Islamsk etikk er altså basert på å følge Koranens reglar, Muhammads døme og bestemmingane til dei rettslærde om konkrete etiske spørsmål.

Sharias fleksibilitet

Moralske nyansar i islam

Juridisk skil sharia mellom det som er lovleg (halal) og det som er forbode (haram). Men moralsk sett finst det nyansar.

• Plikt (fard): påskjønning for å gjere det / straff for å ikkje gjere det

• Anbefalt: påskjønning for å gjere det / inga straff for å ikkje gjere det

• Tillete: inga påskjønning for å gjere det / inga straff for å ikkje gjere det

• Fråråding: inga straff for å gjere det / påskjønning for å ikkje gjere det

• Forbode (haram): straff for å gjere det / inga påskjønning for å ikkje gjere det

Det er til dømes lovleg for ein muslimsk mann å skilje seg raskt frå kona si med å erklære skilsmissa tre gonger, men det blir sett på som moralsk forkasteleg og er frårådd.

I naudstilfelle kan ein bryte dei islamske reglane (til dømes eteforskrifter), til dømes for å berge liv i ein krisesituasjon. Fokuset blir ofte lagt på å finne ein moderat middelveg.

Fiqh – sharias kjelder i sunni-islam

Islamske rettslærde utleier sharia frå fire kjelder:

• Koranen

• Hadither

• Analogiprinsippet (qiyas)

• Konsensus/einigheit blant andre rettslærde (ijma).

Analogiprinsippet fungerer slik at ei etisk vurdering som ikkje er spesifisert i Koranen eller Hadith, men som liknar, kan brukast som samanlikning.

Til dømes står det ikkje noko konkret om straff for alkoholbruk i Koranen, mens det står i nokre Hadither at løgnarar skal straffast med piskeslag. Fordi berusa folk òg ofte lyg, trekker ein ein analogi og bestemmer same straffa derfrå.

Lovskulane

Dei viktigaste lovskulane i dag er :

• Hanafi (sunni) – (Pakistan, Sentral-Asia)

• Maliki (sunni) – (Nord-Afrika)

• Shafii (sunni) – (Øst-Afrika, Jemen, Indonesia)

• Hanbali (sunni) – (Saudi-Arabia)

• Jafari (sjia) – (Iran)

Dei fire sunni-skulane er forskjellige med tanke på teologi, metodebruk og spesifikke reglar, men anerkjenner likevel kvarandre sine sharia-tolkingar.

Hanafi-skulen er den største (med over ein tredel av verdas muslimar), mens Hanbali-skulen er den desidert minste.

Hanbali-skulen

Hanbali-skulen skil seg ut frå dei andre lovskulane på fleire måtar. Han legg vekt på ei streng bokstavtru tolking av Koranen og Hadithene.

Ritualistisk er han den mest konservative sunni-lovskulen, men på same tid den mest liberale når det gjeld kommersielle spørsmål.

Hanbali er den offisielle lovskulen i Qatar og Saudi-Arabia og har fått oppslutning blant wahhabi-rørsla.

I Saudi-Arabia finst det eit eige moralpoliti som blant anna passar på at kvinner går kledd tildekka i offentlegheita.

Sharias kjelder i sjiaislam

Sjiaislamske rettslærde utleier sharia frå fire kjelder:

• Koranen

• Sjia-hadither

• Konsensus/einigheit blant andre sjia-rettslærde (ijma)

• Bruk av fornuften/kritisk tenking (aql).

Omgrepet ijtihad, som betyr rettslærde sin uavhengige og sjølvstendige tolking av dei heilage tekstane, er òg viktig i sjiaislam. Denne praksisen er berre tenkt for dei mest kvalifiserte rettslærde.

Sharia og hudud-straffer

Sharia føreskriv tre typar straff ved kriminelle handlingar:

• irettesetjande straff, for å få lovbrytaren på betre tankar

• hemnstraff, auge for auge, særleg brukt ved drap

• avskrekkande straff, som skal brukast når Guds grenser (hudud) er krenkte

Hudud-straffene har forankring i Hadither og delvis i Koranen og inneber blant anna amputasjon av handa som straff for tjuveri og åtti piskeslag eller dødsstraff for bevisleg utruskap.

Hudud-straffer blir berre praktisert i nokre få muslimske land, som Saudi-Arabia, Iran og i små provinsar av Indonesia.

Sharia i Noreg

Blant norske muslimar, og i Vesten generelt, blir reglane til lovskulane stort sett praktiserte i samband med religiøse ritual – det vil seie korleis ein ber, fastar og så vidare.

Lovskulane har òg innverknad på synet på ekteskap og skilsmisse.

Hanafi-skulen er òg mest populær blant norske muslimar, til dømes hos tyrkarar, pakistanarar og fleire afghanarar.

Hanbali-skulen derimot har berre popularitet i små, radikale miljø.