Seterdrift

Seterliv før i tida

Tida på setra om sommaren var ofte sett på som ein ferie for gardskona, sjølv om ho måtte stå opp like tidleg for å mjølke og stelle med dyra som elles i året. Det var lange arbeidsdagar på setra òg! Men der hadde ho ikkje ansvar for å lage mat og vaske opp etter arbeidsfolket i tillegg til å delta i onnearbeidet heime på garden.

Det var vanleg å flytte heile buskapen til seters, så mange hadde eigne hus til både kalvar og grisar på setra i tillegg til fjøs for kyrne. Då kunne dei som var igjen heime, sørge for å vaske rundt i det tomme fjøset mens dyra var på sommarferie.

Arbeidsoppgåver på setra

No for tida er det som regel mjølkeproduserande dyr som blir sende til seters, men det er framleis ikkje uvanleg å ha med kalvar og ungdyr som kan beite i dei same områda som mjølkekyrne.

Mjølkestell

Mjølkekyr og -geiter som er på setra om sommaren, må framleis mjølkast morgon og kveld, og du må sørge for reinhald av fjøs og mjølkeutstyr. Før måtte budeia òg ta vare på mjølka, separere ho og lage smør og ost.

No er det vanlegast å levere mjølka til meieriet, men det er framleis ein del bønder som produserer eigen ost, smør, rømme eller yoghurt på setra. I nokre område er dette ei viktig inntektskjelde.

Gjerding og beitebruk

Det blir brukt ulike beitemetodar avhengig av kva dyr du har, og i kva område du skal drive med beiting.

På mange fellessetrer er beiteareala delte inn i skifte (avgrensa område), sånn at kyrne beiter på eitt skifte om gongen. Når eit skifte er beita ned, blir dyra flytta til neste skifte. Då får graset kvile og vekse opp igjen til neste gong skiftet skal brukast.

Eit alternativ til skiftebeiting er stripebeiting, der du må flytte gjerdet nokre meter lenger inn på ferskt gras kvar dag.

I nokre utmarksområde er det vanleg å la dyra gå fritt og beite, utan gjerde. Dyra kjem til fjøset for å bli mjølka og få kraftfôr morgon og kveld, og ofte er dei på plass i god tid så budeia slepp å leite dei opp. Nokon vel likevel å ha dyra samla på setertunet eller i fjøset om natta, for å vere sikre på at dei er på plass tidsnok til morgonmjølkinga.

Viss du er i eit område med nattaktive rovdyr, er det òg tryggare å ha dei heime på setra om natta.

Tilgang til vatn

Du må alltid sørge for at dyra på setra har tilgang til rikeleg med vatn av god kvalitet. Dette kan løysast med å bruke anten små eller store drikkekar, viss du ikkje er så heldig å ha ei naturleg drikkevasskjelde i beiteområdet.

Det er vanleg å legge vasslangar til kvart enkelt beite når beita er fordelte over store område.

Fellesseter

Seterdrifta vart modernisert i løpet av 1970-åra. Det var mange bønder som gjekk saman og bygde nye fellessetrer dette tiåret, fordi det var gode støtteordningar knytte opp mot nydyrking og auka jordbruksareal. På fellessetrene er det vanleg å samle kyr eller geiter frå fleire bønder gjennom sommaren, og mange tilset budeier for å ta seg av mjølkinga og det daglege stellet med dyra desse månadene.

Talet på fellessetrer som er i drift, har gått kraftig ned sidan starten av 1990-åra. No er det mange av seterhusa som blir brukte som fritidsbustader mens bøndene haustar graset maskinelt og fraktar det heim til dyra.

Er det viktig å behalde seterkulturen?

På 1950-talet var det 22 000 setrer i drift, mens no er det som sagt under 900 som driv aktiv seterdrift her i landet. Medlemsorganisasjonen Norsk Seterkultur jobbar for å ta vare på seterkulturen gjennom aktiv bruk av setrene, for å bevare lokal kultur og natur.

I samarbeid med Förbundet Svensk Fäbodkultur och utmarksbruk (FSF) har Norsk Seterkultur jobba for å nominere den norsk-svensken seterkulturen til UNESCOs liste for immateriell kulturarv. Dette arbeidet resulterte i at den norske og svenske seterkulturen kom inn på UNESCOs liste over global kulturarv i desember 2024!

Berekraft

Berekraftig utnytting av utmarksressursar er viktig, og det er ikkje mangel på beiteressursar. Den mjølka du produserer på gras i utmarka, har ei anna samansetjing enn mjølka frå dyrka areal, fordi det er litt andre næringsstoff i gras og urter som dyra finn på utmarksbeite.

Dei som vidareforedlar mjølk på setra, fører vidare tradisjonar som gir meir mangfald i matproduksjonen.

Kulturlandskap

Mange plante- og dyreartar er utryddingstrua fordi kulturlandskapet gror igjen. Kulturminne i landskapet på og omkring setrene som vitnar om den langvarige bruken av utmark, skog og fjell, er òg i ferd med å forsvinne. Gamle løer, steingjerde og setervegar blir ikkje brukte lenger, og kulturlandskapet forandrar seg når dei forfell.

Ressursutnytting

Grunnlaget for seterdrifta er å utnytte dei lokale ressursane til å produsere mat, og derfor bør vi legge til rette for seterdrift òg i framtida. På den måten kan vi hjelpe til med å sikre sjølvforsyning av mat.

Oppgåver

1. Finn ut om det er nokon i kommunen din som har aktiv seterdrift. Kor mange er det, og kva produksjon har dei? Viss du ikkje finn nokon i din eigen kommune, kan du utvide søket til å gjelde heile fylket.

2. Er det mange fellessetrer i kommunen din / fylket ditt? Finn ut meir om når dei vart etablerte, og bakgrunnen for oppstarten.

3. Kva er forskjellar og likskapar mellom ein støl og ei seter? Finn ut kva som er opphavet til dei to uttrykka, og diskuter kva de kallar det i ditt område. Her vil det vere forskjellar mellom ulike landsdelar.