Fagstoff

Jordtypar

Jorda vi dyrkar i, kan delast inn i to hovudtypar: mineraljord og organisk jord. Mineraljord består av leire, silt og sand. Organisk jord er laga av nedbrote plantemateriale.

Bed med jord gjord klar til dyrking. Foto.

Mineraljord

Mineraljord stammar opphavleg frå fjellgrunnen under oss, altså frå det faste fjellet som finst under alt lausmaterialet som ligg oppå. Mineraljorda deler vi inn frå leirpartiklar, som er dei minste fraksjonane, opp til blokkar som er dei største. Mellom der finn vi silt, sand og grus.

Det er sjeldan at vi har jord som består av berre leire, berre silt, berre sand eller berre grus. Ofte er det ei blanding av fleire av desse mineralpartiklane. I tillegg er det innblanda organisk materiale, noko som er ein fordel for grønsaksproduksjon i både liten og stor skala.

Trekant som viser ulike jordartar ut i frå prosentdel av leire, silt og sand. Illustrasjon. — Med jordarttrekanten kan vi bestemme kva jordart vi har ut frå delen leire, silt og sand i jorda.

Jordsmonn

Vi definerer omgrepet jordsmonn som dei jordlaga av lausmassane som er påverka av rotvekst, temperatur, vêr og klima, jordarbeiding og topografi. Dette betyr at jordsmonnet nokre stader kan gå djupt ned i bakken, mens andre stader kan det vere relativt grunt.

Aggregat

Organisk materiale er restar av planter og dyr som blir brotne ned av meitemark, insekt og andre organismar i jorda. Dette materialet hjelper til med å binde mineralpartiklane saman til klumpar eller aggregat.

Sandjord

Sandjord eignar seg godt til grønsaksproduksjon fordi ho tørkar raskt opp om våren og etter nedbør. Ho har òg den eigenskapen at ho blir varm. Sandjord iblanda organisk materiale eignar seg til mange grønsaksvekstar, særleg dei med eit godt utvikla rotsystem.

I og med at sandjord har relativt store porer, held ho ikkje så godt på vatnet. Dette gjer at vekstar med lite rotsystem må ha tilgang på vatning gjennom vekstsesongen. Kepalauk er eit godt døme på ein grønsaksvekst med lite utvikla rotsystem. Sandjord eignar seg godt til potet og rotgrønsaker.

Gulrotplanter på rad nedover ein åker. Foto. — Gulrøter og andre rotgrønsaker trivst godt i sandhaldig jord.

Siltjord

Siltjord er ofte iblanda både sand- og leirpartiklar. Dette gjer at denne jordarten eignar seg godt til grønsaksproduksjon. Han held på vatn og kan vere relativt næringsrik.

Leirjord

Leirjord er ofte næringsrik på grunn av kolloida som finst der. Kolloida er negativt ladde og bind seg til positivt ladde ion (kation). Desse iona kan vere næringsstoff som kalium, magnesium og kalsium.

Utsnitt av området rundt ei planterot. Positive ion er festa til ein leirpartikkel med negativ ladning. Illustrasjon. — Positive ion som er festa til leirpartiklar, kan bli tekne opp av planter gjennom røtene ved at dei byter ion. Planta kan til dømes få K+-ion, samtidig som ho gir frå seg H+-ion.

Leirjord kan innehalde mykje vatn i dei små porene/luftromma som er innimellom leirpartiklane, noko som gjer at vatnet beveger seg sakte. Når leirjord tørkar, blir det ofte danna ei hard skorpe på overflata. Vi seier at jorda blir skarp. Dette kan gjere det vanskeleg for grønsaker å spire. For å motverke dette kan vi vatne med dyser som gir små dropar. Grønsaker som blir sådde direkte i leirjord, inkluderer gulrot, pastinakk, raudbete og setjelauk.

For kålvekstar og andre grønsaker som blir planta ut, har leirjord gode eigenskapar for vekst og utvikling.

Organisk jord

Organisk jord er myrjord. Det har gjennom alle tider vore dyrka mykje grønsaker på myrjord. Myrjord er ofte kald på grunn av høgt innhald av vatn. Ho må drenerast godt for at grønsaksvekstar skal få gode forhold for vekst og utvikling av heile planta. Myrjord er ein djup jordart med lite stein, og ho eignar seg godt til dyrking av gulrot.

pH

All jord som skal nyttast til grønsaksproduksjon, bør ha pH mellom 5,8 og 6,8. Avvik pH-verdien mykje frå dette, kan tilgangen på viktige næringsstoff i jorda bli påverka.

Jord og gjødsling