Pugg fagomgrep!

Om du vil legge til eller fjerne fagomgrep, er det ein god idé å hente ut fagomgrepa herfrå, for så å lage eigne lister som du deler med elevane.

Å lære å lære

Å ha eit bevisst forhold til si eiga læring er nyttig for elevane. I geografifaget på ndla.no har vi derfor laga ulike måtar å jobbe med dette på. Kvart emne har ein ressurs som heiter "Kva kan du no?". Den kan elevane bruke til å jobbe med fagomgrep, men òg kompetanse på eit høgare taksonomisk nivå.

Vi har i tillegg laga oppgåver som handlar om å repetere og terpe grunnleggande kunnskap. De kan til dømes jobbe med omgrepsinnlæring gjennom leik – sjå oppgåva "Gul bolle – leik og lær fagomgrep". Vi har òg ei oppgåve der elevane kan øve på å plassere land og hovudstader, nemleg oppgåva "Få geografisk oversikt".

FNs berekraftsmål

17 mål og 169 delmål som skal gjere verda meir berekraftig, vedtekne av medlemslanda i FN

klima- og miljødimensjonen

dimensjonen ved berekraftig utvikling som handlar om at vi må ta vare på naturen fordi vi menneske er avhengig av naturen på mange ulike måtar

den sosiale dimensjonen

dimensjonen ved berekraftig utvikling som handlar om å sikre alle eit godt og rettferdig grunnlag for at dei skal kunne leve gode liv

den økonomiske dimensjonen

dimensjonen ved berekraftig utvikling som handlar om å sikre økonomisk tryggleik for menneske og samfunn

bryllaupskakemodellen

ein måte å rangere berekraftsmåla på etter kva som er viktigast: klima og miljø nedst (viktigast), sosiale forhold i midten og økonomi øvst

antropocen

det vi kallar den perioden vi er inne i no, som har stor menneskeleg påverknad på jordkloden

økosystemtenester

alle goda og tenestene vi får frå naturen og økosystema i dag, som rein luft, insekt som pollinerer, og tømmer frå skogen

livsgrunnlag

det ein art treng for å leve, som at vi menneske er avhengige av mange ulike økosystemtenester frå naturen

naturtap

tap av naturområde og artar på grunn av endra arealbruk, overforbruk, klimaendringar, forureining og framande artar

den store akselerasjonen

eit omgrep som beskriv korleis menneskeleg aktivitet og påverknad på jorda har auka veldig raskt frå rundt 1950; det gjeld befolkning, energibruk, forbruk og utslepp

nedbygging

det at vi menneske bygger vegar, hus, hyttar og andre ting i område som tidlegare var naturområde

økologisk fotavtrykk

eit mål på kor mykje du og eg påverkar naturen; eit høgt økologisk fotavtrykk er ikkje berekraftig

forvalte

å styre bruken av noko; i geografi: å styre korleis vi skal bruke naturen rundt oss

sirkulære produkt

produkt som er laga på ein måte som gjer at vi kan bruke dei ulike delane om igjen, til dømes panteflasker

k-slagsida til media

omgrep som blir brukt om fokuset medie har på akutte hendingar som krig, kaos, katastrofe og konflikt; kan gi eit skeivt inntrykk av korleis det eigentleg går med verda

metastudie

ein stor studie der forskarar tek for seg mange enkeltstudiar og ser på kva dei til saman seier om eit tema

indre krefter

oppbyggande krefter som kjem frå jordas indre

platetektonikk

teori om korleis jordas ytre lag er delt opp i store plater som beveger seg i forhold til kvarandre

magma

smelta steinmasse som er i jordas indre

litosfæren

det ytste laget til jordklode, består av jordskorpa og den øvste, faste delen av mantelen

mantelen

den største delen av jordas indre som ligg mellom jordskorpa og kjernen

litosfæreplater

plater som jordskorpa og den øvste delen av mantelen er delte inn i, og som beveger seg i forhold til kvarandre

spreiingssone

område der to litosfæreplater glir frå kvarandre

midthavsrygg

vulkansk fjellkjede som oppstår i ei spreiingssone mellom to havbotnplater

riftdal

brei dal som kan oppstå når litosfæreplater glir frå kvarandre

kollisjonssone

område der to litosfæreplater kolliderer med kvarandre

falding

prosess der høgt trykk pressar bergartar saman slik at dei blir bøygde og får eit bølga mønster som blir kalla faldar; fenomenet oppstår ofte i samband med fjellkjededanning

subduksjon

prosess der den tyngste litosfæreplata blir pressa ned under ei anna plate når desse kolliderer med kvarandre

djuphavsgrop

djup kløft på havbotnen som oppstår ved subduksjon

glidegrense

der to litosfæreplater beveger seg sidelengs i forhold til kvarandre

jordskjelvfokuset

området nede i jordskorpa der jordskjelvet oppstår

forkasting

brot i berggrunnen som fører til at to delar av jordskorpa blir forskyvde i forhold til kvarandre

episenter

punktet på jordoverflata rett over eit jordskjelvfokus

moment-magnitudeskala

logartimisk skala som blir brukt i samband med måling av styrken på jordskjelv

tsunami

ei kjempestor bølge som kan oppstå etter jordskjelv, vulkanutbrot eller skred under havoverflata

lava

smelta steinmasse på jordoverflata

varmeflekk (hotspot)

område i mantelen der ekstra varm magma stig mot jordoverflata

pyroklastisk materiale

ei blanding av varme gassar og partiklar som kjem ut ved eksplosive vulkanutbrot

magmatisk bergart

størkningsbergart som blir danna når magma blir avkjølt og størknar til fast stein

sedimentær bergart

avsetjingsbergart som blir danna ved at lausmassar legg seg lag på lag oppå kvarandre og blir pressa saman til fast stein.

metamorf bergart

bergart som er omdanna på grunn av høgt trykk eller høg temperatur

grunnfjell

den gamle berggrunnen i Noreg

mineralressurs

naturressurs som finst i berggrunnen og har økonomisk verdi

metalliske malmar

bergart som inneheld så metallhaldige mineral at det er økonomisk lønnsamt å vinne ut metallet

byggeråstoff

råstoff som sand, grus og pukk

industrimineral

mineral og bergartar som blir brukte i industrien på grunn av dei fysiske eller kjemiske eigenskapane sine (ikkje metallinnhald)

naturstein

bergartar som kan sagast, spaltast eller hoggast

ytre krefter

naturlege prosessar som bryt ned og formar landskapet på jordoverflata

landskap

eit område av jordoverflata som blir kjenneteikna ved ein bestemd utsjånad (fjell-, vidde-, skog- og kystlandskap er naturlege landskap, mens byar og jordbrukslandskap er menneskeskapte landskap)

landform

naturleg formasjon med ein unik utsjånad som set preg på eit landskap, til dømes daler, fjordar og fjell

lausmassar

den delen av bakken som ligg over berggrunnen, til dømes grus, sand og jord

erosjon

prosess der lausmassar eller berggrunn blir brotne ned og flytta frå eit område

forvitring

prosess der lausmassar eller berggrunn blir brotne ned på staden utan at dei blir flytta frå området, kan skje mekanisk gjennom frostsprenging eller gjennom kjemiske prosessar

erosjonsform

landform som er danna av erosjon, altså det at masse blir fjerna frå eit område, til dømes U-dal, V-dal, egg og tind

avsetjingsform

landform danna av avsetjingar, altså lausmassar som blir lagde igjen i eit område, til dømes morene, delta og elveslette

V-dal

landform danna ved at elva grev seg nedover i terrenget og får tilført lausmassar frå ras i fjellsidene, noko som forsterkar erosjonen i elvebotnen

meander

svingete elveløp som blir danna ved at elva eroderer i yttersvingar og avset lausmassar i innersvingar

delta

landform i elvemunninga som blir danna ved at lausmassar blir sorterte og blir avsette lag på lag på botnen av ein innsjø eller hav

skuring og plukking

erosjonsprosessar der isbrear plukkar med seg steinar frå underlaget, noko som bidreg til å slipe ned berggrunnen når breen beveger seg

platåbre

isbre som dekker eit større fjellområde, som Jostedalsbreen

dalbre

isbre som ofte strekker seg ut frå platåbrear og nedover dalsider, som Briksdalsbreen eller Nigardsbreen

botnbre

liten isbre som eroderer ut skålforma landformer, botnar, i høgfjellet

U-dal

landform danna ved at isbrear eroderer i dalføre

alpint landskap

landform danna ved at botnbrear eroderer seg inn i fjellet frå fleire sider slik at det står igjen spisse fjell med eggar og tindar

morene

avsetjing frå isbrear, ofte usortert materiale

istid

kalde klimaperiodar da større delar av jordoverflata var dekt av is

mellomistid

varmare klimaperiode mellom to istider

marin grense

det høgaste nivået havet stod etter siste istid

kvikkleire

ustabil leire som kan gå frå fast til flytande form

naturfare

fare for hendingar som flaum og skred

ROS-analyse

risiko- og sårbarheitsanalyse som blir brukt for å vurdere sannsyn for og konsekvens av naturfarar

fødselsrate

eit mål på kor mange som blir fødde i løpet av eitt år; blir vanlegvis målt i talet på levandefødde per tusen innbyggarar

dødsrate

eit mål på kor mange som døyr i løpet av eitt år; blir vanlegvis målt i talet på døde per tusen innbyggarar

naturleg tilvekst

forskjellen mellom mengda fødde og døydde i ei befolkning; kan vere positiv (vekst i folketalet) eller negativ (nedgang i folketalet)

befolkningsvekst

ei endring i folketalet over tid; blir påverka av naturleg tilvekst og netto migrasjon (innflytting minus utflytting)

samla fruktbarheitstal (SFT)

kor mange barn ei kvinne i gjennomsnitt vil få i løpet av fruktbar alder (15–49 år); eit SFT på rundt 2,1 er nødvendig for at befolkningstalet skal vere stabilt i land utan innvandring

urbanisering

ein auke i andelen av befolkninga som bur i byar eller tettstader, som ofte går ut over busetjinga i distrikta

Human Development Index (HDI)

ein indeks som måler utviklingsnivå i land basert på forventa levealder, utdanning og inntekt

Inequality-adjusted Human Development Index (IHDI)

ein justert versjon av HDI som tek omsyn til ulikskap i fordeling av helse, utdanning og inntekt i eit land

Gini-koeffisient

eit mål på økonomisk ulikskap i eit samfunn; verdien varierer frå 0 (full likskap) til 1 (maksimal ulikskap)

Happy Planet Index (HPI)

mål på kor berekraftig gode liv eit land gir innbyggarane sine, sett i forhold til kor mykje naturressursar landet bruker

naturressursar

noko vi hentar ut frå naturen og bruker og eventuelt behandlar, til dømes vind, sand, tre, fisk, plantar og olje

globalisering

prosessar som knyter verda tettare saman gjennom handel, teknologi, migrasjon og kulturell utveksling

den demografiske overgangsmodellen

ein modell som viser korleis fødsels- og dødsratar endrar seg etter kvart som eit land utviklar seg; vanlegvis delt inn i fleire fasar frå høg til låg befolkningsvekst

demografisk tregleik

fenomenet der befolkninga held fram med å vekse sjølv etter at fødselstala har sokke, på grunn av ein stor del unge menneske

moderniseringsteori

ein teori som forklarer utvikling som ein prosess der samfunn går frå tradisjonelle til moderne gjennom industrialisering, utdanning og teknologisk utvikling

avhengnadsteori

ein teori som forklarer underutvikling som eit resultat av økonomiske og politiske maktforhold mellom rike og fattige land

migrasjon

flytting av menneske i eller mellom land

nettomigrasjon

forskjellen mellom innvandring og utvandring i eit land

skyvefaktorar

faktorane som gjer at du får lyst til å flytte frå der du bur, og dermed kan bidra til migrasjon

drafaktorar

faktorane som gjer at du får lyst til å flytte til ein stad, fordi det kan gi deg ei betre framtid

nærande befolkning

den delen av befolkninga som er i arbeid og bidreg til verdiskaping gjennom å betale skatt og produsere varer og tenester

tærande befolkning

den delen av befolkninga som i liten grad deltek i arbeidslivet, og som i større grad får offentlege ytingar og tenester

befolkningspyramide

ei grafisk framstilling av alders- og kjønnsfordelinga i ei befolkning

naturressurs

noko vi hentar ut frå naturen og bruker og eventuelt omarbeider, til dømes vind, sand, tre, fisk, plantar og olje

materialressurs

naturressurs vi kan bruke som materiale til å lage eller bygge noko, til dømes sand, tømmer og mineral

energiressurs

naturressurs vi bruker til å produsere energi, til dømes mat, vind, rennande vatn og råolje

viktige naturressursar i Noreg

olje og gass, vasskraft, fiskeri og havbruk, skog og mineral

ulik grad av fornybarheit

det at nokre naturressursar kan fornyast, mens andre er ikkje-fornybare, det er enklare å bruke fornybare ressursar berekraftig

fornybar ressurs

naturressurs som kan fornyast, nokre naturressursar, som sol og luft, eksisterer uansett, mens andre må vi bruke på ein god måte for at dei skal fornyast, som skog og fisk

ikkje-fornybar ressurs

naturressurs som ikkje blir fornya (nokre naturressursar kan vi likevel gjenbruke, som aluminium)

økosystemtenester

alle naturgoda vi får frå naturen, som naturressursar, men òg ting vi har nytte av på andre måtar (plantar som reinsar lufta og hindrar ras, og bier som bidreg til å pollinere matplantane våre)

naturkrisa

omgrep som blir brukt om at vi stadig taper meir naturmangfald og dermed òg økosystemtenester på grunn av menneskeleg aktivitet og dårleg forvaltning

naturforvaltning

måten vi styrer bruken av naturen og naturressursane på, med god naturforvaltning klarer vi å bruke naturen på ein berekraftig måte

naturmangfald

blir òg kalla biologisk mangfald og handlar om kor stort mangfaldet er internt i ein art, mellom artar og mellom økosystem, eit stort naturmangfald bidreg til å bevare naturressursane og naturgoda vi menneske er avhengige av

raudliste

oversikt over kva artar som er utryddingstrua, eller som er i fare for å bli det

nedbygging

når vi bygger i område som tidlegare var natur

arealplanlegging

det å lage ein plan for korleis vi skal bruke dei ulike areala vi har tilgjengeleg, noko som er viktig fordi areal er ein avgrensa ressurs

arealplan

ein konkret plan kvar kommune har for korleis areala skal brukast: kva ein kan bygge, og kvar det kan byggast

naturfare

fare som flaum, skred, stormflod og skogbrann, farar vi må ta omsyn til når vi planlegg korleis areala skal brukast

samfunnsnytte

at noko er nyttig for fellesskapen, i samband med arealbruk: plass til gode vegar, fengsel, grøntområde, sjukehus og gjenvinningsstasjonar

næringsinteresser

handlar om behova og ønska til ulike næringar som jordbruk, skogbruk, industri og turisme, desse må vi ta omsyn til for å bidra til å skape økonomisk aktivitet

landskapsverdiar

eit fellesomgrep for alle verdiane som kan finnast i eit landskap, det kan vere naturressursar vi kan utnytte, men òg vakre område som kan gi gode opplevingar

fortetting

det å bygge meir i område der det allereie er bygd, bidreg til betre utnytting av areala

arealnøytralitet

det å gi like store område tilbake til naturen som det ein bygger ned

grå areal

areal som allereie er bygde på, der det ikkje lenger er natur

interessekonflikt

når personar eller grupper med ulike interesser står mot kvarandre, i geografifaget: om korleis vi skal bruke eit område eller ein ressurs

arealkonflikt

ueinigheit om korleis eit areal skal brukast

NIMBY

betyr "not in my backyard" (ikkje i bakgarden min) og handlar om at det er ein del ting vi ikkje ønsker tett på der vi bur og beveger oss, som avfallsanlegg eller ein trafikkert veg

ekspropriasjon

den retten staten har til å gjere krav på privat eigedom som kan brukast ved større samfunnsnyttige prosjekt som bygging av jernbane og flyplass

allmenningstragdien

beskriv ein situasjon der eigeninteressa til menneske går utover alle fordi vi prøver å sikre oss sjølve mest mogleg

Sápmi

namn på dei samiske områda i Noreg, Sverige, Finland og Russland

nordområda

land- og havområde frå sør i Nordland fylke og nordover der Noreg har sterke interesser

forbruk

alt vi skaffar oss, bruker og kvittar oss med, som varer eller tenester

overforbruk

det at vi bruker meir enn vi treng, og så mykje at det skader naturen

tolegrensene til planeten

eit mål på statusen til jordkloden og kor robust han er, målt i ni ulike kategoriar

økologisk fotavtrykk

eit mål på kor store område med natur forbruket vårt krev

overforbruksdagen (earth overshoot day)

eit mål for økologisk fotavtrykk som tek utgangspunkt i kva dag i året verda har brukt opp det naturen klarer å fornye på eit år

geografiske klimagassutslepp

utslepp av klimagassar innan eit bestemt område, til dømes eit land

klimaavtrykk (eller klimafotavtrykk)

klimagassutsleppa som følger av forbruket vårt

livsløpsvurdering

systematisk vurdering av berekraft gjennom heile livsløpet til eit produkt eller produktsystem

det grøne skiftet

den store og nødvendige endringa av samfunnet og økonomien vi må gjennom for å leve meir miljøvennleg og berekraftig

grå vekst

den økonomiske veksten vi har hatt sidan industrialiseringa, som har ført til vekst i økologisk fotavtrykk

grøn vekst

økonomisk vekst som samtidig klarer å redusere det økologiske fotavtrykket vårt

nedvekst (motvekst)

det å redusere økonomien fordi det er den enklaste måten å få ned det økologiske fotavtrykket vårt på

sirkulær økonomi

ein økonomi der mest mogleg av kvar vare blir til råstoff i nye varer, og kvart ledd i livsløpet til ei vare er mest mogleg berekraftig

lineær økonomi

eit økonomisk system som går ut på at ressursar blir henta ut, blir til produkt, blir brukte og kasta utan at det blir lagt til rette for gjenbruk, reparasjon eller resirkulering

fast fashion

ein av konsekvensane av lineær økonomi som inneber at klede blir masseproduserte i dårleg kvalitet og blir brukte lite før dei blir til avfall, mens vi kjøper stadig nye klede for å henge med på moten

avfallshierarkiet

ein modell som seier noko om kva tiltak, i prioritert rekkefølge, vi bør gjere for å skape minst mogleg avfall og leve mest berekraftig