Tekniske fag

Deltakere:Sarah Natasha Melbye – ProgramlederFrank Johnsen – Drilling Services Operations Manager South i Baker Hughes i Texas

Trenger Norge oljeproduksjon i framtida?

Programleder: De fleste av dere har hørt begrepet oljenasjonen Norge, og jeg er helt sikker på at dere har hørt noen si at vi ikke hadde vært der vi er i dag, om det ikke hadde vært for oljen – og det er nok sant. Men i denne episoden skal vi se framover og blant annet finne ut hvordan og hvorfor vi trenger olje i framtida. Til å hjelpe meg med det har jeg Frank Johnsen, som jobber med boring i Baker Hughes. Hei, Frank.

FJ: Hallo, og takk for at jeg fikk komme.

Programleder: Det er hyggelig å ha deg med. Vi snakker ofte snakker om olje- og gassproduksjonen som en av bærebjelkene i samfunnet vårt. Kan du forklare litt hva det betyr?

FJ: Vi skal egentlig lenger tilbake i tid, og egentlig er olje- og gassproduksjonen større enn den vi har i Norge, for olje og gass var mye av grunnlaget for den industrielle utviklinga. Etter at Norge fant Ekofisk og kom i gang med oljeproduksjon, har det tilført store verdier og masse penger også til det norske samfunnet. Så utviklinga i Norge og det norske velferdssamfunnet er i høy grad betalt av tidlige oljeinntekter.

Programleder: Så når folk sier at vi ikke hadde vært der vi er, om det ikke hadde vært for oljen, så er det helt riktig?

FJ: Etter mitt syn så er det i hvert fall ikke galt å si det. Vi finner oljearbeidere som har fått godt betalte stillinger offshore i alle kriker og kroker i Norge, og det opprettholder bosettinger der folk ønsker å bo.

Programleder: Du har jobba i oljebransjen siden 1997; hva vil du si har vært de største utviklingene i bransjen på de drøyt 20 åra?

FJ: Alt i alt har det vært en drivende utvikling reint teknologisk, også når det gjelder forståelsen og tolkninga av hvordan sokkelen vår er, og hva det er mulig å få ut av den. Da jeg gikk det siste året på universitetet i 1996, var den store diskusjonen om vi i det hele tatt skulle utvikle Troll som et oljefelt – om vi kunne klare å produsere olje derfra. Og nå har vel Troll endt opp som Norges største industrielle suksess, og vi produserer fortsatt Troll-olje 20 år etterpå. Så alt i alt gjør vi ting nå som det for 20 år siden ikke var mulig å gjøre.

Programleder: Hvilke endringer har det vært i hvordan oljen brukes?

FJ: Olje brukes til fryktelig mye rart; det er langt ifra bare drivstoff, selv om det gjerne er drivstoff vi først tenker på. Europa er veldig avhengig av norsk olje og gass; der er det en del av kraftproduksjonen som legges om fra kull til gass – som er en miljømessig fornuftig måte å gjøre det på, selv om det kanskje ikke er helt ideelt. Olje brukes til drivstoff, plast – som er en fryktelig viktig ting som kommer fra olje – asfalt, sminke, klær og mye annet rart.

Programleder: Betyr det rett og slett at det fortsatt er ting som vi trenger olje til, og som vi faktisk ikke klarer oss uten?

FJ: Ja, det gjør det. Jeg ser for meg at det kan være vanskelig å leve i et samfunn der vi må klare oss uten plast, eller der det er dårlig tilgang på plast; for alt av ledninger skal ha plast, alt av elektronikk skal ha plast, og rør må være av plast. De løsningene vi hadde før plasten kom, var vanskeligere å forholde seg til.

Programleder: Men nå skjer det selvfølgelig veldig mye i forbindelse med plast også. Det går nok ikke like fort som utviklinga i oljebransjen, men hvordan tror du at vi kommer til å trenge oljen i framtida?

FJ: Det blir nok en vridning, og mye av den vridninga går nok bort fra drivstoff og over til de andre produktene som vi ikke klarer oss uten. Det er nok lettere å redusere drivstofforbruket enn forbruket av for eksempel plast og asfalt. Og så er det en del av oljen og gassen som går til strømproduksjon, og der finnes det også andre muligheter, men det er en stor jobb både teknologisk og ikke minst politisk.

Programleder: Ja, for politisk har det også skjedd en endring – med tanke på hvordan veldig mange ser på oljeproduksjon. Vi skal ikke ta debatten her, men det er ikke alle som synes at dette er greit. Kan du si litt om dette?

FJ: Olje er omdiskutert, og det er gjerne med god grunn. Vi skal bruke olje og gass med fornuft og ikke mer enn hva vi trenger. Men så er det sånn at selv om vi reduserer den andelen olje og gass vi bruker til strøm, så vil behovet for strøm være tilnærmet like stort. Det betyr at vi må få strømmen fra noe annet, som kan være for eksempel vind eller sol, noe som igjen betyr at vi må ha arealer til det. Det gir problemer med tanke på blant annet fugler og ørn, noe som vi ser i Norge i forbindelse med vindkraftutbyggingene. Og hvis vi skal bygge nye, store kraftlinjer, så er det også en diskusjon rundt det. Det finnes ikke én enkel løsning for å redusere olje- og gassforbruket.

Programleder: Forstår du dem som sier at vi ikke kan rettferdiggjøre en framtid med oljeproduksjon?

FJ: Ja, jeg forstår det, men jeg ser samtidig at det er vanskelig å gjennomføre det i praksis, spesielt når det gjelder de delene av oljen som blir brukt til andre produkter enn drivstoff. Når vi ser det i et litt større perspektiv enn akkurat Norge, må vi også huske at det er store deler av verden som ikke har nok strømnett; de har knapt nok til å få en lyspære i hvert hus, og da er det vanskelig å erstatte olje og gass som energibærere. Så for store deler av verden er det å redusere forbruket en veldig mye større jobb enn hva den er i Norge.

Programleder: Og så er det sånn at vi plugger og forlater stadig flere brønner. La oss starte med det å plugge en brønn – hva vil det si?

FJ: Det vil si at når produksjonen av oljen og gassen fra den brønnen er ferdig og avslutta, og vi ikke får opp mer, så må vi plugge igjen. Det vil i prinsippet si at vi går inn og støper igjen hele brønnen; vi fyller den med sement slik at vi hindrer framtidige lekkasjer til overflata. Vi plugger og sikrer brønnen slik at det ikke skal sive opp olje og gass til havbunnen når vi forlater brønnen.

Programleder: Hva er grunnen til at dette nå gjøres med flere brønner?

FJ: Det er vel rett og slett fordi oljeproduksjonen i Norge begynner å bli nokså moden. Den starta tidlig på syttitallet, og en del av brønnene er såpass gamle at de ikke produserer mer. For hvert år som går, er det flere brønner som må avsluttes og plugges – samtidig som det bores nye. Til slutt skal alle brønner som blir boret, plugges og forlates, og det må gjøres på en sikker måte.

Programleder: Du sier at vi plugger og forlater brønner, men at det samtidig dukker opp nye?

FJ: Det dukker opp nye, ja.

Programleder: Betyr det at vi kommer til å ha det samme produksjonsnivået framover som det vi har nå?

FJ: Hvis vi bare ser på den norske oljeproduksjonen, så har den vel falt med ca. 50 prosent fra da vi var på toppnivå. Så vi har bare halve oljeproduksjonen nå sammenlignet med det vi hadde da oljeproduksjonen var på topp – og vi har en dalende oljeproduksjon. Den får riktignok en liten boost når Johan Sverdrup-feltet kommer inn, men produksjonen vil nok fortsette å dale i årene som kommer.

Programleder: Jeg regner med at du kommer til å svare ja på dette spørsmålet, men jeg stiller det likevel: Kan vi være stolte av oljebransjen?

FJ: Ja, det synes jeg. Norge har vært en oljenasjon lenge, og veldig mange i Norge har vært avhengige av olje og jobbet i oljen. Når det gjelder miljøet, må jeg si at oljebransjen på mange måter er veldig flink. Det er strenge regler og krav til alt av utslipp, så oljebransjen er opptatt av dette og passer på.

Programleder: Bærekraft, som du har vært litt inne på, er et ord som omgir oss i større og større grad for hver eneste dag, egentlig. Hvordan hører olje og gass hjemme i det bærekraftige samfunnet i framtida?

FJ: Dette med bærekraft og olje og gass er et veldig stort spørsmål. Olje og gass har CO2-utslipp, som vi tar sikte på å redusere og minimalisere. Samtidig skal vi balansere dette hensynet opp mot behovet for energi – også til drivstoff. For å redusere utslippet fra biler, lastebiler og annen transport i Norge må de enten gå med nullutslipp eller med så lite utslipp som mulig. Batteridrevne biler har vi kommet veldig langt med, men resten av verden er ikke helt der, i hvert fall ikke i de fattige delene av verden som sliter med strømnettet og strømproduksjonen. Det er viktig at det går framover, og at politikerne våre har både to og tre tanker i hodet samtidig. Det er ikke sikkert at det er nok å se på utslipp i Norge aleine, vi må heller se på det større bildet. Det blir ikke mindre utslipp av at vi lar være å bruke olje og gass i Norge og heller sender det til Tyskland, for om det brennes her, eller om det brennes der, gjør jo egentlig ingen forskjell i det globale bildet.

Programleder: Det sitter mange og hører på nå som har lyst til å jobbe med det du har jobba med i 20 år. Det skjer endringer, og utviklingen går sakte, men sikkert. Er det bruk for mange flere folk i oljebransjen framover?

FJ: Ja, det det vil jeg tro. For dem som skal velge en utdanning framover, er det viktig å huske på at den store oppbemanninga i norsk oljeindustri skjedde en gang mellom midt i 80-årene og fram til midten eller slutten av 90-årene. Det vil si at det er fryktelig mange av dem som jobber i oljeindustrien i dag, som nærmer seg pensjonsalder. Det ser vi allerede nå; for ti år siden hadde vi ikke noen som gikk av med pensjon, mens det nå er mange som forsvinner ut i pensjonistenes rekker hvert eneste år – og det er folk som må erstattes. Det er ikke sikkert at vi i framtida skal erstatte én med én, men selv om det går to ut og én inn, åpner det for veldig mange hender i oljeindustrien. Det er en interessant bransje; vi får være med på veldig mye, og det er teknologisk utfordrende. Jeg hadde ikke vært redd for å gå i retning av norsk oljeindustri, for oljeproduksjonen er ikke over ennå. Det er mange år igjen, og det er mange hender som skal være med i de neste 20–30 årene i norsk oljeindustri.

Produsert av Både Og for NDLA

Deltakarar:Andreas Veie-Rosvoll – ProgramleiarJon Kåre Stene – Gründer og tidlegare operasjonssjef i kolonial.no/oda.no

Transport og logistikk i framtida

Programleiar: Hei, mitt namn er Andreas Veie-Rosvoll, og i dag skal det handle om framtida – meir spesifikt om framtida til transport- og logistikkbransjen. Vi menneske står overfor fleire utfordringar, og ingen bransje er urørt – heller ikkje transport- og logistikkbransjen. Korleis skal vi sørgje for at nettopp denne bransjen skal kunne operere mest mogleg miljøvennleg? Korleis skal vi menneske stille oss til autonome – òg kjende som sjølvkøyrande – bilar? Korleis skal vi stille oss til automatiserte lager, og kva slags rolle skal dei tilsette spele i framtida? Eg veit ikkje, men det veit kanskje Jon Kåre Stene. Han er ein av gründerane og tidlegare operasjonssjef i Oda, tidlegare kjend som Kolonial, som er den største matbutikken på nett med heimlevering i Noreg.

Hei, Jon Kåre. Vi menneske står overfor ei kjempeutfordring: klimakrisa. På kva måtar kan transport- og logistikkbransjen bidra i denne kampen?

JKS: Det er eit spennande spørsmål. Eg trur det er fleire måtar vi kan påverke positivt på. Det eg kjem på først – og som kanskje er det mest openberre valet – handlar om kva framkomstmiddel vi bruker for å flytte varer, og her skjer det frykteleg mykje spennande! Det er òg noko vi er opptekne av i Oda; korleis kan vi få brukt elbilar og elsyklar der det er riktig, og rett og slett byte ut forureinande lastebilar? Eg trur at det er veldig mykje anna spennande som det òg er mogleg å gjere. Sett frå perspektivet vårt har vi ganske fulle bilar med tunge matvarer, så vi er avhengige av at bilane klarer å frakte ein del og køyre langt. I tillegg skal varene kjølast ned og halde oppe god kvalitet. Så sjølv om vi gjerne skulle ha bytt ut alle varebilane våre som i dag går på diesel og biodiesel, til elbilar, ser vi at den tida ikkje er heilt inne enno – sjølv om ho nærmar seg med stormsteg. Vi har vore nøydde til å sjå på andre sider av korleis vi jobbar med logistikk. Det er her teknologien kjem inn – og det er veldig spennande.

Programleiar: Kva kan de gjere ved hjelp av teknologi?

JKS: Eg har eit døme som viser kva vi gjer i dag: Vi har ca. 50–60 000 ordrar som skal ut i løpet av ei veke, og det som er viktig for oss, er å transportere desse ut til kundane våre så effektivt som i det heile mogleg. Det vi gjer, er at vi bruker veldig avanserte algoritmar og ein god del datakraft til å kvar dag lage dei mest effektive rutene som det er teoretisk og praktisk mogleg å få til. Ved å gjere det ser vi at vi har ein veldig stor reduksjon i talet på kilometer som vi køyrer. Vi køyrer opptil 45 prosent mindre fordi vi klarer å optimere rutene, noko som igjen betyr mindre utslepp. Det betyr òg færre bilar på vegen, så gjennom å bruke teknologi klarer vi å gjere mykje.

Programleiar: Kvifor er det så viktig at bransjen din gjer akkurat dette?

JKS: På den eine sida har vi sett oss eit hårete mål om korleis vi ønskjer at kunden skal oppleve det å handle på nettet. Innleiingsvis sa vi at dette skulle vere ein fantastisk god måte å handle på, og då skjønte vi fort at vi gav oss sjølv ein del utfordringar som var vanskelege, og som vi måtte løyse. På ein måte gjorde vi livet litt vanskeleg for oss sjølv sidan vi la lista veldig høgt. Det går rett og slett ikkje med det volumet vi er i no, så det har vore ein dyd av nødvendigheit å gjere ting smart for i det heile klare å gjere jobben.Når det gjeld framtida, er det nokon som sit og ventar litt på at ho berre skal komme, og så sit dei der og drøymer om kva som kjem til å skje der framme. Men det vi har merka ved å vere gründerar, er at vi faktisk tek eit aktivt val om å vere med på å forme og skape framtida. Det har vore utruleg gøy å få den aha-opplevinga der vi tenkjer: "Oi, her kan vi gå inn og faktisk påverke korleis kvardagen til kundane våre kjem til å bli i framtida!"

Programleiar: La oss halde fram med å spå lite grann inn i framtida, for det er eigentleg veldig spennande. Når eg tenkjer på framtida, tenkjer eg ofte på sjølvkøyrande køyretøy, og med tanke på transport og logistikk så ser eg òg for meg robotar som jobbar på lageret. Korleis ser Oda på desse løysingane – er dei realistiske? Jobbar de for dette?

JKS: Absolutt, dette er noko vi har studert og vurdert. Eit viktig aspekt for oss har på den eine sida vore å prøve å forstå problemstillingane. Kva er flaskehalsane undervegs, og korleis løyser vi dei best mogleg? Så i staden for å lage eit målbilete der alt skal vere automatisert, og der vi ikkje skal ha menneske i det heile – noko som er eit litt trist framtidsbilete og eit bilete eg ikkje heilt trur på heller – har vi prøvd å forstå korleis vi kan bruke teknologi til å løyse opp i flokar og flaskehalsar i verdistraumen vår. Men mykje av dette har òg dreidd seg om å bruke teknologi for å gjere menneske meir effektive.

Programleiar: Korleis kan ein gjere det?

JKS: Eg har eit heilt herleg døme: Kvar gong eg leiger bil, synest eg synd på dei som sit bak skranken fordi dei nesten tek livet av tastaturet for kvar bil dei skal leige ut – det er så mange tastetrykk og dokument. Og plutseleg kjem du til ein bilutleigar som har investert litt pengar i eit brukargrensesnitt og system for dei tilsette der du berre treng å seie namnet ditt, og så får du nøkkelen og går. Dette er berre eitt typisk døme. Om du ser på brukargrensesnitt på tenester som du bruker – det er kanskje oda.no – korleis er det for deg som kunde å bruke dette? Er det smidig og smooth?På den akkurat same måten har vi tenkt på sjåførane våre som skal ut og levere varer. Korleis kan vi bruke grensesnittet dei ser på iPaden eller telefonen sin, for at dei rett og slett skal finne fram lettast mogleg, bruke minst mogleg tid og hugse det dei skal gjere? Det er det same med plukkarane våre, som står og skal leite etter varer – korleis kan vi bruke teknologi for å gjere dei meir effektive? Og det vi ser her – og mange andre stader – er at teknologi ofte klarer å gjere menneske mykje meir robuste og sterkare enn det vi klarer å gjere med robotar, fordi mennesket er eit fantastisk vesen.Så om verda blir heilautomatisert? Ein skal aldri seie aldri, og ting utviklar seg fort og raskt, og det skjer ting heile tida, men for vår del har det vore mykje viktigare å gå steg for steg og sjå kvar det gir meining å automatisere. I like mange tilfelle ser vi at måten menneske jobbar saman på, korleis dei løyser oppgåver saman, og korleis dei bruker teknologi for å bli meir effektive, har minst like stor effekt. Vi er no eingong her på jorda, og vi må ha noko å sysle med og jobbe med, vi menneske òg. Eg trur at dei som låser seg litt fast i den heil-robotiserte verda, kjem til å stå fast og stampe og bruke veldig lang tid. Når vi klarer å få eit samspel mellom menneske og teknologi til å fungere godt, flytter vi oss mykje fortare, og eg trur at sluttresultata blir vel så bra. Eg trur det er eit kjempestort potensial berre i å følgje dette sporet, også når det gjeld å definere arbeidsplassane i framtida.

Programleiar: Kva slags typar menneske trur du at transport- og logistikkbransjen treng i framtida?

JKS: Vi treng nysgjerrige problemløysarar som skjønner korleis teknologi kan vere med på å skape ein betre kvardag. Eg trur at det er kjempeviktig å vere nysgjerrig og å søkje informasjon og kunnskap om kva denne rivande teknologiutviklinga er, og kva teknologi kan bidra med – og ha dette som eit bakteppe når du skal løyse problem.

Programleiar: De i Oda har eigentleg bygd dykk opp ved å føresjå korleis vi kjem til å handle. Korleis ser du for deg situasjonen 15–20 år fram i tid, handlar vi endå meir på nettet då?

JKS: Eit viktig mantra for oss då vi bygde Kolonial, og når vi no byggjer Oda framover, er dette med problemløysing. Det handlar òg om å setje kundane i sentrum og på mange måtar vere fanatisk oppteken av dei. Vi ønskjer å lage ei handleoppleving på nett som er så mykje betre enn det å gå i butikken at det kan samanliknast med det å bruke ein smarttelefon og ein gammal Nokia 3110; no veit eg ikkje om alle som les dette, kjenner til han, men …

Programleiar: Eg kan stadfeste at Nokia 3110 er ein veldig gammal mobiltelefon, he-he.

JKS: Vi ønskjer at det å handle på oda.no ikkje berre skal vere litt betre enn å dra på butikken; det skal vere ti gonger betre. Det skal vere så bra at det å gå på butikken liksom ikkje er eit alternativ. Vi er ikkje der enno, og det er vi fullstendig klar over, men det er den mentaliteten vi har når vi jobbar for å utvikle produktet kundane våre skal få. Eit anna fasinerande aspekt ved dette er at veldig mange av barna til dei trufaste kundane våre nesten aldri vore i ein daglegvarebutikk; dei er fem–seks år og veks opp utan å vite korleis ein daglegvarebutikk ser ut. Dette er skiftande trendar og tendensar som eg trur berre kjem til å forsterkast når den veksande generasjonen veks opp.Det kjem til å påverke dei underliggjande transport- og logistikkløysingane i stor grad. Der det i dag er eit stort kjøpesenter rundt omkring, med ein svær daglegvarebutikk i midten og masse butikkar rundt, skal vi ikkje skal sjå bort frå at det kjem til å dukke opp eit nettlager som har dei same varene som dette kjøpesenteret. Gjennom å drive slike effektive nettlager nært der kunden bur, kan ein òg byrje å levere varer på ein måte som gjer at varene er på døra berre nokre timar etter at kunden har bestilt dei. Då blir det i alle fall viktig at vi har smarte, berekraftige løysingar for å planleggje og gjennomføre den typen logistikk.

Programleiar: Korleis trur du at transportbehovet vårt ser ut i framtida?

JKS: Vi ser at det har vorte færre og færre postruter og mindre post, og den nye postmannen er pakkeleveransane, anten det er tenester som klesvask og reins, logistikk frå Finn.no eller andre liknande stader eller pakkelevering frå Oda eller andre nettbutikkar. Eg ser for meg at det vil vere mange leveransar veldig mange stader kvar dag, og her trur eg at det blir kjempeviktig å planleggje samlast – viss ikkje får vi fort veldig mykje meir trafikk enn det vi ønskjer rundt omkring. Korleis skal vi byggje og leggje til rette nye byområde og bustadområde? Volumet i netthandelen kjem til å skape det volumet vi treng for å forenkle og byggje opp logistikksystemet.Når det gjeld framtida og autonome bilar, trur eg at det òg er eit spørsmål om vilje frå styresmaktene, for noko av det skumle med sjølvkøyrande bilar i dag er å blande sjølvkøyrande og ikkje-sjølvkøyrande bilar. Det er bilane med eit menneske bak rattet som kanskje er det farlegaste. Men det handlar om kva val ein tek; er det slik at alle skal få lov til å køyre kvar som helst?Oda har vakse sidan vi starta, så vi er veldig glad i vekst, og vi trivst best når det er vekst. Men under koronapandemien opplevde vi og mange andre nettbutikkar at vi ikkje var førebudde på det auka salet via netthandel. Denne måten å drive logistikk på har vi ikkje gjort i stor skala tidlegare, så vi har fått ein smakebit på nokon av utfordringane som kanskje kan komme. Eg trur at pandemien verkeleg har akselerert eit skifte hos forbrukaren som eg trur kjem til å halde fram. Det kjem til å innebere ei endring i den underliggjande logistikken, og eg trur at det vi opplevde i 2020, berre er barnemat. For de som studerer logistikk- og transportfag: Vit at framtida kan skapast, og at ho kan bli veldig ulik avhengig av kven som skaper ho.

Programleiar: Tusen takk for at du har snakka med meg om dette i dag.

JKS: Takk for at eg fekk lov, det er eit kjempemorosamt og spennande tema å snakke om.

Deltakarar:

Sarah Natasha Melbye – programleiarVeronica Henriksen / lærling – VHHelge Kolnes – HKLivet offshore – rett og slett. Frå lærling til tilsett i offshore.

Programleiar: Det å gå frå skulebenken og ut i læretid og vidare derfrå ut i arbeid er overgangar det kan vere vanskeleg å vere skikkeleg førebudd på. For kva er det eigentleg som møter deg som lærling, og kva blir forventa av deg når læretida er over? I dag skal vi prøve å få svar på ein del av dette.

Eg heiter Sarah Natasha Melbye, og i denne dokumentaren møter du Veronica Henriksen. Ho er 25 år og jobbar som bore- og vedlikehaldsoperatør på Johan Sverdrup-feltet. Der har ho jobba i fem år, og ho hugsar godt korleis det var å vere lærling.

VH: Læretida var jo veldig utfordrande og ikkje minst ganske lærerik. Når ein blir bore- og vedlikehaldsoperatør, møter ein som regel ting ein aldri tidlegare har sett. Det er jo enorme dimensjonar både på område og maskiner. Offshorebransjen er kjend for å vere høgteknologisk, så ein får sjå veldig mykje spennande. Eg trur "spennande" er eit ganske godt nøkkelord.

Læretida utfordra meg òg til å handtere miljø eg tidlegare ikkje hadde manøvrert i. Ein går jo frå å vere ei skulejente eller skulegut, og plutseleg jobbar ein åleine med menneske som er 30–50 år, og majoriteten av dei er menn. Så det er klart at ein lærer mykje av det.

Programleiar: For Veronica var nettopp møtet med eit nytt miljø noko av det mest utfordrande i starten.

VH: Det vanskelegaste var å kartleggje kva som var forventa av meg som menneske, og kva som fungerer reint sosialt. Korleis tilpassar ein seg? Korleis snakkar ein og formulerer seg i miljøet? Og korleis handterer ein dei emosjonelle forskjellane? Når ein er ny, kan det vere vanskeleg å tore å seie det ein meiner, men eg har jobba med veldig gode kollegaer, så eg har opplevd at det stort sett har gått veldig bra. Når ein er fersk og ikkje har så høg kompetanse, handlar det om å tore å utfalde seg og vise kva ein tenkjer og kjenner.

Programleiar: Veronica seier at ein får mange verktøy som lærling, og at det er viktig å bruke dei.

VH: Boring er eit veldig omfattande yrke der vi rett og slett ikkje ser mesteparten av det vi gjer – det går jo føre seg i bakken. Det tek lang tid å få ei heilskapleg oversikt. Men eg var ein veldig aktiv lærling og brukte aktivt dei ressursane eg fekk både frå NDLA og Opplæringskontoret.

Programleiar: Aktive lærlingar er òg Helge Kolnes oppteken av. Han er konsulent ved Opplæringskontoret for oljerelaterte fag og meiner at det er viktig å bruke læretida godt.

HK: Det er viktig at alle lærlingar veit at det ikkje er nokon automatikk i å gå direkte frå læreplass til fast jobb i bedrifta etterpå. Veldig mange bedrifter ser på læretida som eit to år langt jobbintervju. Då gjeld det å vise at du er proaktiv og motivert og overtyde bedrifta om at nettopp du er ein person som det er verd å satse vidare på.

Programleiar: Veronicas eigeninnsats betalte seg. Ho fekk fast jobb etterpå, og ho føler at læretida hadde førebudd henne godt på arbeidslivet.

VH: Først og fremst førebudde eg meg på forventningane som blir stilte til den posisjonen eg skulle tre inn i. Læretida klargjer deg både fysisk og mentalt på kva arbeidslivet vil bringe. Ein forstår på ein måte kva arbeid er, og ikkje minst kva som trengst for å oppnå dei resultata som bedrifta og organisasjonen ønskjer frå deg. Ikkje minst lærte eg kor vanvitig viktig det er å vere lydhøyr og villig til å utvikle seg kontinuerleg.

Programleiar: For Veronica kom overgangen frå lærling til tilsett ganske naturleg.

VH: Som tilsett får ein jo meir ansvar med ein gong, og det blir forventa meir av deg. Men det kan nemnast at ein ikkje er ferdig utlærd etter læretida, ein vil framleis oppleve å måtte spørje om enkelte ting – og det er det ein låg terskel for. For meg var det veldig fint. Eg treivst godt med å lære å bli sjølvstendig, i den forstand at ein må finne løysingar, tenkje framover og ikkje minst opparbeide seg ei oversikt over det store biletet, som er alfa og omega i boring.

Programleiar: Veronica er i dag bore- og vedlikehaldsoperatør. Det er ein jobb ho synest det er litt vanskeleg å beskrive.

VH: Vi har ein ekstremt variert arbeidskvardag. Det vi gjer som bore- og vedlikehaldsoperatør, endrar seg etter kvar vi er i operasjonen. Ingen dagar her er like. Kort fortalt omfattar oppgåvene våre alt det fysiske som skjer i samband med boring av ein brønn. Det vil seie at vi nokre dagar opererer mykje manuelt ute i vêr og vind. Andre dagar kan vi sitje inne og køyre røyrhandteringsmaskiner og mate brønnen med røyr. Andre dagar igjen kan vi handtere væsker og kjemikaliar som vi har i brønnen. Det er vanvitig variert, såg etter fem år opplever eg framleis ting som eg ikkje har opplevd før. Det er derfor vanskeleg å beskrive ein typisk arbeidskvardag.

Programleiar: Dei varierte oppgåvene gjer altså at sjølve jobben ikkje er så lett å beskrive, men Veronica kan fortelje at ein typisk dag på plattforma er omtrent slik:

VH: Vi står opp i halv seks-tida. Eg et frukost klokka 6, og så går vi på møte. Det er jo aktivitet 24-7 der ute, så sjølv om nokon søv, går det ting føre seg. På møta kartlegg vi kva som har skjedd mens vi har sove, og kva det er forventa skal skje dei neste 12 timane. Dersom det har skjedd noko spesielt, så snakkar vi om det. Etterpå har vi eit møte med kollegaene som har same stilling som oss sjølv, der vi snakkar om detaljar rundt operasjonen som det er viktig å overlevere til dei som skal på skift. Vi har ein arbeidskvardag som varer i 12 timar. Som regel går det veldig fort, for det er ofte veldig travelt, så eg trur ikkje ein skal la seg skremme av at det høyrest mykje ut med 12 timar. Eg har jo jobba på land tidlegare, og eg må seie at dei 8 timane ofte kjendest lengre enn dei 12 som vi har. På slutten av skiftet overleverer vi informasjon til neste skift. Deretter et vi middag og har eit par timar anten til å trene, sjå på film eller snakke med kollegaer før vi legg oss.

Programleiar: Det er mange tilbod på plattforma og nok å fylle tida med dei timane ein har fri.

VH: Det er jo heilt opp til deg sjølv kva du vel å bruke og ikkje, men vi har både gamingsalar, kino, treningsrom og fellesareal der vi til dømes kan spele spel. Ganske mange av kollegaene mine, inkludert meg sjølv, trekkjer oss av og til tilbake på lugaren. Det er jo lange dagar, så nokre gonger er det herleg å berre ta det roleg dei timane ein har fri.

Programleiar: Veronica trivst godt i jobben på Johan Sverdrup-feltet. Ho liker spesielt godt alle moglegheitene som ligg i jobben.

VH: Eg synest at arbeidskvardagen er veldig utfordrande, og det trivst eg godt med. Det eg òg liker spesielt godt med yrket mitt, er at det er vanvitig store karrieremoglegheiter. Det er bygd opp etter ein ganske klassisk amerikansk, hierarkisk modell. Sjølv om eg i dag er bore- og vedlikehaldsoperatør, er moglegheitene veldig store for å få opprykk seinare. Du har heile tida moglegheit til å utvikle deg og få meir ansvar slik at du kan ende opp i leiarstillingar.

Programleiar: Veronica trur det kan vere lurt å tenkje på karrieremoglegheiter litt tidleg, sjølv om ho ikkje gjorde det sjølv.

VH: Eg opplever i stadig større grad at arbeidsgivarar kanskje forventar at ein ønskjer å utvikle seg. Det vil alltid vere ein fordel for ein arbeidsgivar å ha tilsette som vil vidare, for det er jo noko dei treng. Når du byrjar som bore- og vedlikehaldsoperatør, treng du først erfaring som det for å kome deg vidare. Sjølv byrja eg ikkje å tenkje på dette tidleg. Eg visste jo ikkje heilt korleis hierarkiet var då eg kom frå skulen. Det var noko eg fann ut ganske tidleg då eg kom hit, naturlegvis. Det gjekk to–tre år, og så tenkte eg at det hadde vore artig å kome vidare og kjenne at eg får utfalde meg ved å få tillit og ansvar i eit miljø med høgrisiko. Bransjen er jo høgteknologisk, og det krev mykje av deg som menneske. Eg ser at det er artig for mange – meg sjølv inkludert – i alle fall å få moglegheita. Dersom ein vil vidare, vil eg absolutt tilrå å tenkje på det så fort som mogleg. Ein treng òg litt meir skule dersom ein skal kvalifisere seg til opprykk. Dersom ein står på og opparbeider seg nok kompetanse, så kan ein få opprykk ganske fort.

Programleiar: Ein annan ting Veronica liker godt med jobben, er det tydelege skiljet mellom jobb og kvardagsliv.

VH: Dei fleste av oss jobbar turnus, og eg trivst veldig godt med at jobb er jobb, og at skiljet mellom jobb og kvardagsliv blir veldig tydeleg. Når vi er ute på plattforma, blir det så tydeleg at ein er i si eiga vesle boble der det er arbeid som er det viktigaste. Og så er det veldig herleg å kunne sleppe alt når ein kjem heim og vite at no er det så og så mange veker til neste gong.

Programleiar: I ein jobb der risiko er ein faktor, er det lett å tenkje at ein er mykje redd. Det har ikkje Veronica opplevd.

VH: Vi legg enormt stor vekt på tryggleik. Vi snakkar om det i samband med alt vi gjer og stoppar opp ved alle endringar og diskuterer korleis vi skal handtere det: Kva er den nye risikoen? Har det oppstått ny risiko? Kva gjer vi? Og ikkje minst har vi beredskapsoppgåver alle saman. Vi trener ofte på ulike scenario og korleis vi skal handtere dei. Når det oppstår situasjonar som eigentleg kan opplevast som litt skumle, trur eg at vi er så godt trent på det. Det kan kanskje samanliknast med brannmenn og politimenn som veit kva dei skal gjere. Så framfor å gå inn i eit modus der ein er redd har lyst til å flykte, så går ein inn og gjer det ein har trent på å gjere. Så eg vil ikkje seie at eg har kjent meg så veldig redd på jobb.

Programleiar: Og til slutt har Veronica gode råd til alle som drøymer om ein arbeidskvardag offshore.

VH: Stå på, først og fremst! Og så trur eg ein må vere førebudd på å gi alt. Det kan vere ganske harde arbeidskvardagar – vi har jo ein veldig fysisk jobb. Dette kan eg ikkje få sagt nok: Det er veldig viktig å vere open for andre sine erfaringar, heilt uavhengig av kor lang erfaring og kor mykje kompetanse du har. Dersom du vil ut i Nordsjøen, må du ha respekt for risiko, vere open for å tilpasse deg behovet til fellesskapet og vere innstilt på både lange dagar og rolege dagar. Lær deg litt om risiko og kor høgt prioritert tryggleik er, for det kjem vi ikkje unna – noko som vi skal vere veldig glade for. Eg tenkjer òg at det kan vere greitt å førebu familie og vener på kva det inneber å ha ei turnusstilling, og elles finn ein ut av det meste på vegen.

Produsert av Både Og for NDLA

Transkript – redigert av Lena Brittsdatter Johnsen

Deltakarar:Sarah Natasha Melbye – ProgramleiarJoakim Nesheim – JN

Kva er olje?Programleiar: Korleis kjem olja opp frå langt under havbotnen? Kvifor bruker nokre felt havbotnsinstallasjoner og nokre overflateinstallasjonar? Er det forskjell på olja i sør og nord, og kva er fordelar med gass framfor olje?

Alt dette og meir til skal vi prøve å finne svar på i denne episoden. Han som kan dette, heiter Joakim Nesheim. Han har gått brønnteknikk og jobba offshore med boring, og no jobbar han som ingeniør.

Hei, Joakim.

JN: Hei, god dag!

Programleiar: Du, la oss gå rett på sak. Kva er olje?

JN: Olje er eit sluttprodukt frå biologisk masse, hovudsakleg plankton i havet. Det betyr at der ein finn olje og gass i dag, har det ein gong vore hav. Mange stader i verda finn ein olje og gass på land, men då har det vore hav der for lenge sidan.

Programleiar: Men korleis blir det olje, då?

JN: For mange millionar år sidan var det plankton i havet som døydde og sokk til havbotnen. Energien kjem altså frå fotosyntesen til planktonet og ikkje frå dinosaurar, som nokon kanskje trur. Det er fleire vilkår som må vere til stades for at ein skal ende opp med sluttproduktet olje og gass. Eit av desse er eit anoksisk hav.

Programleiar: Eit kva for noko?

JN: Eit anoksisk hav. Det er eit hav som er varmt og har eit lågt oksygennivå, slik at planktonet som døyr, ikkje rotnar. Dermed blir energien frå fotosyntesen bevart.Du treng faktisk over 20 tonn biologisk masse for å få 1 liter bensin! Først då forstår du kor store mengder plankton som trengst, og kvifor det tek mange millionar år før vi sit igjen med desse mengdene med olje som vi har i dag. Det er ikkje berre plankton som fell til havbotnen, det same gjer sediment som sand, silt og leire. Desse kjem frå fastlandet vårt, ved at elvar som har grave og skore i naturen vår, har transportert den lause massen ut i havet. Lag på lag med sediment har pressa planktonet eit par–tre kilometer ned i bakken, og med riktig trykk og temperatur blir det danna olje og gass.

Programleiar: Ok ... Eg synest dette er litt komplisert – du må forklare litt nærare korleis dette skjer.

JN: Når massen blir pressa langt ned i djupet, stig både trykket og temperaturen. Omdanning til olje og gass skjer på cirka 2000 meters djup – og det er litt som å steikje ein Grandiosa. Dersom temperaturen i omnen er anten for høg eller for låg, endar du med eit ikkje etande måltid. Du må både ha riktig temperatur og riktig tid for å få ein perfekt steikt Grandiosa.

Når olja er ferdig danna, må ho bli fanga i ei felle, og det er i desse fellene vi borar etter olje.

Programleiar: Oi, korleis skjer det?

JN: Olja blir altså ikkje danna i desse fellane. Ho blir danna i noko vi kallar ei kjeldebergart, og ho kan vere både djupare enn og lenger borte frå desse fellane. Olja blir danna her, og så skjer det ein naturleg migrasjon, det vil seie omflytting, frå kjeldebergarten og oppover mot havbotnen. Noko av olja blir fanga under ein type stein som vi kallar ein takbergart. Det er bokstaveleg talt eit tak av stein, som olja ikkje klarer å strøyme gjennom. Resten av olja når gjerne havoverflata. Over tid samlar det seg opp ei større mengd olje under takbergarten, og det er det vi kallar for ei felle.

Programleiar: Joakim, du seier at olja «strøymer». Det synest eg er veldig vanskeleg å sjå for meg – korleis skjer det?

JN: Olja kan strøyme på den måten at ho beveger seg langs naturlege sprekkar i bakken eller direkte gjennom ein bergart. Dette skjer både under migrasjonen frå kjeldebergarten til reservoaret, altså oppbevaringsplassen, og under vanleg oljeproduksjon. Dei fleste har leika med krit, altså den kvite steinen som veg lite og som flyt viss du hiv han på vatnet. Kritsteinen er full av boblar med luft, og det betyr at han er porøs. Viss det hadde vore tunnelar mellom desse boblene, kunne væsker ha strøymt gjennom steinen. Det er litt som ein svamp, han er full av hol, eller bobler om du vil, men det er altså tunnelar mellom boblene. Det er inne i slike bergartar at olje og gass blir oppbevarte på norsk sokkel, i såkalla sandsteinreservoar. Sørfeltet er eit unntak, for der er olja i ein bergart som i utgangspunktet ikkje tillèt gjennomstrøyming. Men denne bergarten, som blir kalla kalkstein, har fått naturlege sprekkar i seg, og olja strøymer opp langs desse sprekkane. Sjå for deg at kritet har sprokke, og at olja strøymer langs sprekkane.

Programleiar: Det var eit bilete som gjorde det litt lettare å forstå. Men du seier «Sørfeltet», som eg har høyrt mange gonger, men som eg faktisk ikkje heilt veit kva er. Kva er det?

JN: Sørfeltet er kallenamnet vi bruker på oljefelta som finst så langt sør som vi kjem på norsk sokkel. Nokre kjende felt der er Ekofisk, som er Noregs første oljefelt, og Eldfisk og Valhall. For oljefelta i sør er reservoarbergarten kalkstein. Men dersom ein beveger seg nordover, kjem ein til eit geologisk skilje, og frå dette punktet og vidare på norsk sokkel er det sandstein som er reservoarbergarten vår. Rett vest for Stavanger ligg det mykje omtalte Johan Sverdrup-feltet, som starta produksjon i 2019. Eit stykke vest og nordvest frå Bergen finn vi felt som Statfjord, Oseberg, Gullfaks og Snorre, for å nemne nokre av dei andre òg. Og ein liten del av Statfjordfeltet ligg faktisk på britisk sektor.

Programleiar: Joakim, du har jobba på ein av dei stadene du har nemnt, har du ikkje det?

JN: Eg jobba på Ekofisk.

Programleiar: Korleis var det?

JN: Det var veldig ålreit. Samtidig var det ein spesiell kvardag, for der jobbar du i to veker ute på plattforma, med 12 timars skift frå måndag til søndag. Når du reiser heim, har du fire veker fri og kan gjere kva du vil. Du får òg flyge mykje i helikopter.

Programleiar: Kan ikkje det vere litt skummelt?

JN: Jo, i dårleg vêr ... Viss du synest det er ubehageleg med turbulens når du flyg, då skal du prøve helikopter i dårleg vêr – det er mykje verre!

Programleiar: Vi må snakke litt om korleis olje og gass kjem opp til overflata, Joakim.

JN: Ja, du har kanskje høyrt på nyheitene at dei snakkar om pumping av olje, men det er noko vi faktisk ikkje driv med i Noreg. Olja på norsk sokkel er i reservoar med høgt trykk, og det er dette trykket som driv olje og gass opp til overflata. Sjølve pumpinga slepp vi å drive med. Men for å kunne produsere olje må ein først bore ein brønn som går frå havbotnen og ned til reservoaret.

Programleiar: Ja, no byrjar det å bli veldig konkret for meg. Korleis borar ein?

JN: Tenk deg først at du står på stranda og skal grave eit hol med ein spade. Etter ei viss djupne rasar holet ditt saman. Denne utfordringa har vi òg når vi skal bore fleire kilometer. Dersom du kunne ha sett eit stålrøyr oppi det holet du har grave på stranda, hadde du sloppe å tenkje på at holet rasar. Og dersom du står inne i dette stålrøyret, kan du grave endå djupare utan at holet ditt rasar, men merk at det blir trongare for deg å stå inne i stålrøyret enn i det opne holet som du først stod i. Det er dette holet vi kallar ein brønn. For å hindre kollaps borar ein i seksjonar ved å setje fleire slike stålrøyr. Neste seksjon er alltid mindre i diameter, slik at ein kan halde fram i røyret som ein allereie har.

For å få eit hol må du fjerne massar, og denne massen treng du å transportere bort. På stranda brukte du ein spade og kasta sanden utanfor holet ditt. Men dette går ikkje viss du skal grave fleire kilometer nedover. Dersom du blæs i eit sugerøyr i drikken din, boblar det opp på utsida av sugerøyret. På same måte blir det dytta laus steinmasse på utsida av ein borestreng opp mot overflata, samtidig som borestrengen roterer, kuttar og knuser seg nedover i bakken. I staden for luft, som du bruker i sugerøyret ditt, pumpar ein borevæske ned i borestrengen, og så går han opp igjen på utsida av borerøyret. Den lause steinmassen kallar vi kaks, og han blir løfta opp til boreriggen saman med borevæska og på utsida av borestrengen. Kaksen blir så skild ut og send i land for reinsing, mens borevæska blir brukt på nytt.

Programleiar: Eg veit kva eg kjem til å tenkje på neste gong eg et Pizza Grandiosa og drikk noko med sugerøyr, he-he. Men korleis borar ein brønnar langt til havs?

JN: Boring skjer som regel frå ei mobil boreeining, til dømes eit boreskip, ein flyterigg eller ei Jackup-plattform (plattform som lèt seg jekke opp). I nokre tilfelle har ein boreanlegg på faste installasjonar, til dømes på Ekofisk, der eg var. Ulempa er at dei står fast, så du kan ikkje flytte dei til ein ny stad. Men dersom anlegget står på eit felt som skal vare i fleire tiår, gjer det ingenting.

Programleiar: Korleis går ein frå boring til produksjon?

JN: Når du har grave holet ditt til der olja er, altså når du har bora frå havbotnen heilt ned til reservoaret, må du ha eit sugerøyr som går frå reservoaret og heilt opp til plattforma i eitt og same røyr. Først då kan du byrje å produsere. På nokre felt ligg oljeproduserande installasjonar på havbotnen, og det er såkalla havbotnsinstallasjoner. Andre stader står dei som plattformer på havbotnen med bein som går til overflata, og det er såkalla overflateinstallasjonar. Storleiken på feltet og havdjupet er to avgjerande faktorar som bestemmer kva slags installasjon ein skal ha.

På Sørfeltet i Nordsjøen, til dømes Ekofisk, er det berre 70–80 meter djupt, og dermed er det ikkje så store tekniske utfordringar med plattformer som står på havbotnen med stålbein, såkalla pæla plattformer. Dei finst òg med betongbein, og då heiter dei Condeep. Slike blir det ikkje bygd fleire av. Du har sikkert sett Troll-plattforma? Ho er av betong. Det var jo den største flyttbare konstruksjonen i verda som menneskja har laga.

Ein stor fordel med å stå på havbotnen er at installasjonen ikkje beveger seg med bølgjer, vêr og vind. Dersom havdjupna er 1200 meter, byr det på store utfordringar om ein vil ha ein overflateinstallasjon. Derfor vel ein gjerne heller å ha ein havbotnsinstallasjon med ein røyrleidning som anten går til land eller til ei flytande produksjonseining, som eit skip eller ein flyterigg.

Programleiar: Vi må snakke litt om olje og gass.

JN: I Noreg sel vi både olje og gass. Nokre land vel å brenne gassen og berre selje olja, på grunn av dei tekniske utfordringane som kjem med gassen. Å brenne gass produserer mindre forureining enn å brenne olje, men frå olje får ein vunne ut fleire produkt. Nokre av dei kjenner du kanskje til, som bensin, diesel, flybensin og asfalt, men plast er òg eit produkt av olje. Viss du padlar i ein kajakk og har ordentleg utstyr på deg, vil det meste vere eit oljeprodukt. Så det er fordelar og ulemper med både olje og gass, og kva som blir best, avheng av kva sluttprodukt du er ute etter.

Programleiar: Joakim, det er mykje snakk om at det er nokon som ønskjer å leggje ned oljeproduksjonen i Noreg.

JN: Ja, det er det. Men viss du tenkjer på det større biletet: Sjølv om Noreg sluttar å supplere marknaden med olje og gass, vil det framleis vere eit behov for olje og gass. Då må behovet dekkjast av Russland, USA eller Saudi-Arabia – for å nemne nokre potensielle leverandørar. Noreg driv ein miljømedviten oljeproduksjon og har strenge krav. Til dømes får fleire og fleire faste installasjonar straum frå land i staden for å produsere straum direkte på feltet av gassen som dei produserer, og mobile installasjonar får batteripakkar og blir hybridar. Tenk på ein hybrid bil som køyrer på bensin og straum.

Programleiar: Viss det sit nokon no og tenkjer at framtidsdraumen deira er å jobbe offshore i boring, kva har du lyst til å seie til dei, heilt til slutt?

JN: Det er veldig spennande, og du får mykje ansvar på kort tid. Du føler deg ganske tøff på jobb, for du jobbar gjerne i eit tårn som er opptil 120 meter over havet. Du kan ikkje ha høgdeskrekk, det må eg seie. Du får køyre tungt maskineri, og du snakkar mykje i radioen – det er litt som du ser på sånne amerikanske filmar der dei snakkar i radioen. Det høyrest litt kult ut, men eg gjer det heile tida. Det er veldig spennande å jobbe med boring, og det er veldig mange utfordringar og nye ting som skjer heile tida. Teknologien går berre framover.

Programleiar: Joakim, takk for at du har lært oss ein heil masse på kort tid. Eg er i alle fall litt klokare, og eg trur det gjeld fleire med meg. Takk skal du ha!

Produsert av Både Og for NDLA