Åarjelsaemien smaaregi bïjre

Åarjel-saemien smaaregh

Saemien dajve vijries dajve. Saemien-gïeli gaskem stuerebh jallh vaenebh joekehtsh guktie maehtebe dejtie sjïere gïeline jallh smaareh-gïeline gåhtjodh.

Åarjel-saemien dajve aaj vijries jïh gellie smaareh-joekehtsh åarjel-saemien gïelesne gååvnesieh jïh gååvnesamme. Seamma aejkien åarjel-saemieh juhtijh almetjh mah dajveste dajvese jåhteme juktie eah leah tjarke raasth smaaregi gaskem. Dan åvteste maahta fuelhkeste fualhkan, jïh dovne aktede almetjistie mubpien almetjasse ovmessie smaareh-joekehtsh gååvnesidh, jalhts dah leah seamma fuelhkeste.

Læjhkan maehtebe åarjel-saemien gïelem åejvie-smaaregidie juakedh golme dajvi mietie mah Nöörjen jïh Sveerjen rïjhke-raasten rastah juhtieh.

Dah golme dajvh Nöörjen jïh Sveerjen bielesne leah:

Åarjel-saemien smaareh-joekehtsh

Daah leah muvhth smaareh-joekehtsh åarjel-saemien dajvesne:

Aa-/ae-tjoeje:

Baakoeh mah noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne ae-tjoejine lea åarjel-dajvesne vielie goh aa-tjoeje. Vuesiehtimmien gaavhtan:

• aehtjie jïh aahtjie

• vaerie jïh vaarie

• saemie jïh saamie

M- jïh b-tjoeje:

Åarjel-dajven jïh gaske-dajven m-tjoeje gellien aejkien b-tjoejine noerhte-dajvesne. Vuesiehtimmien gaavhtan:

• domtoe jïh dobtoe

• båatam jïh båatab

• gåetiem jïh gåetieb

R- jïh d-tjoeje:

Båeries saemien-gïelen đ-tjoeje noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne r-tjoejine sjïdteme. Åarjel-dajvesne gellien aejkien d-tjoejine baatseme. Vuesiehtimmien gaavhtan:

• orre jïh odde

• raerie jïh raedie

• skoerhtje jïh skoedtje

S- jïh sj-tjoeje:

• daesnie jïh daesjnie

• sijjie jïh sjijjie

Ts- jïh tj-tjoeje:

Baakoeh mah noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne ts-tjoejine lea åarjel-dajvesne tj-tjoeje. Vuesiehtimmien gaavhtan:

• tjaetsie jïh tjaetjie

• bovtse jïh bovtje

Öö- jïh ee-tjoeje:

Baakoeh mah noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne öö-tjoejine naan aejkien goh ee-tjoeje sjïdteme åarjel-dajvesne. Vuesiehtimmien gaavhtan:

• göökte jïh geekte

• löövles jïh leevles

Å- jïh a-tjoeje:

Baakoeh mah noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne å-tjoejne lea åarjel-dajvesne a-tjoeje. Vuesiehtimmien gaavhtan:

• åvtelen jïh avtelen

• måjhtam/måjhtab jïh majhtam

Infinitijven gietjieh -dh/-jh jïh -dh/-jt:

Verbi infinitijve mij noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne -dh åarjel-dajvesne -jh (gööktelïhsten-verbh) jïh -jt (golmelïhtsen-verbh). Vuesiehtimmien gaavhtan:

• båetedh jïh båetijh

• dåeriedidh jïh dåeriedijt

Viehkie-verbh:

Jeatjah aaj joekehtse mah viehkie-verbh nuhtjesovveme. Noerhtelisnie dovne edtjedh jïh galkedh nuhtjesovveme, åarjelisnie ajve viehkie-verbe galkedh. Noerhtene jis tjoeveridh, åarjelen tjoeredh.

• edtjedh jïh galkedh

• tjoeveridh jïh tjoeredh

Verbe-gietjieh:

Verbe-gietjieh aaj ånnetji joekehts-laakan dej golme smaareh-dajvi gaskem. Noerhtelisnie dah guhkies sojjehtimmie-hammoeh geasadamme jïh åeniehkåbpoe sjïdteme. Vuesiehtimmien gaavhtan:

• båetiejibie → båetibie

Verbi sojjehtimmie-hammoeh åeniehkåbpoe aaj sjïdteme, gaske-dajvesne sïejhmebe:

• båetebe

Tjaeleme-vuekien mietie sïejhmemes åenehks-hammojde daan biejjien nuhtjedh.

Substantijvi minngie-gietjie -oe jïh -a:

Substantijvi minngie-gietjie -oe noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne jïh minngie-gietjie -a åarjel-dajvesne:

• vaarjoe jih vaarja

• bearkoe jïh bearka

• geajnoe jïh geajna

Kasuse-gietjieh:

Kasuse-gietjieh maehtieh aaj ånnetji joekehts-laakan årrodh dej golme dajvi gaskem. Åarjel-dajvesne inessijven minngie-gietjie geaseldh jïh åeniehkåbpoe sjïdteme.

Vuesiehtimmien gaavhtan: gået(e)sne → gået(e)sn(e).

Baakoe-veahka:

Baakoeh mah sïejhme nuhtjedh aaj joekehts-laakan dajveste dajvese. Daah joekehtsh noerhte- jïh gaske-dajven jïh åarjel-dajven gaskem. Vuesiehtimmien gaavhtan: muahra jïh *meata, naestie jïh *daasta, baahtsege jïh *saertie, gaahtoe jïh *njævka.

Baakoeh mah naestine mïerhkeldh baakoe-gærjesne gïele-dotkijh åarjelisnie vihtiestamme. Læjhkan vihkeles daejredh ij leah nimhtie ahte ajve åarjelisnie dah naestie-baakoeh nuhtjesovveme.

Jeatjah smaareh-joekehtsh

Daah barre muvhth åarjel-saemien smaareh-joekehtsh. Jienebh joekehtsh gååvnesieh jïh gååvnesamme. Ij leah naemhtie akte smaareh-gïele reaktoe jïh mubpie smaareh-gïele båajhtede. Vihkele daejredh åarjel-saemien gïele aaj veljieslaaketje.

Åarjel-saemien tjaeleme-vuekie

Åarjel-saemien tjaeleme-gïele ånnetji jeatjahlaakan sjïdteme goh dam njaalmeldh gïelem åarjel-saemieh gellene lehkesne soptsestin åvtesne. Jaepien 1978 åarjel-saemien learoegærja-normaale jååhkesovvi dovne Nöörjen jïh Sveerjen bielesne. Daate tjaeleme-vuekie gaske-dajven smaareh-gïelen lïhkemes, dehtie smaaregistie mij åarjel-saemien vijrijes dajven jarngesne.

Daan biejjien dah jïjnjemes smaareh-joekehtsh eah leah vielie våajnoes jallh govloes. Noere almetjidie maahta sån gïerve guarkedh dovletje njaalmeldh gïelh jïh smaareh-gïelh, dan åvteste eah leah vaane dejtie govledh jïh lohkedh. Vihkele jïh aevhkine aaj smaaregi bïjre lïeredh jïh daejredh guktie åvtesne lij orreme.