Åarjelsaemien smaaregi bïjre
Åarjel-saemien smaaregh
Saemien dajve vijries dajve. Saemien-gïeli gaskem stuerebh jallh vaenebh joekehtsh guktie maehtebe dejtie sjïere gïeline jallh smaareh-gïeline gåhtjodh.
Åarjel-saemien dajve aaj vijries jïh gellie smaareh-joekehtsh åarjel-saemien gïelesne gååvnesieh jïh gååvnesamme. Seamma aejkien åarjel-saemieh juhtijh almetjh mah dajveste dajvese jåhteme juktie eah leah tjarke raasth smaaregi gaskem. Dan åvteste maahta fuelhkeste fualhkan, jïh dovne aktede almetjistie mubpien almetjasse ovmessie smaareh-joekehtsh gååvnesidh, jalhts dah leah seamma fuelhkeste.
Læjhkan maehtebe åarjel-saemien gïelem åejvie-smaaregidie juakedh golme dajvi mietie mah Nöörjen jïh Sveerjen rïjhke-raasten rastah juhtieh.
Dah golme dajvh Nöörjen jïh Sveerjen bielesne leah:
1. Noerhte-dajve | 2. Gaske-dajve | 3. Åarjel-dajve |
|---|---|---|
| Trööndelagen noerhtelisnie, Nordlaanten fylhken åarjelisnie Saelhtievaerien åarjelen jïh Västerbottenisnie Upmeje-jeanoen åarjelen | Trööndelagen gaske-dajvesne jïh Jïemhtelaanten leenen noerhtelisnie | Trööndelagen åarjelisnie, Sisdajven fylhken noerhtelisnie, Jïemhtelaanten åarjelisnie, Härjedaelesne jïh Kopparbergen leenen noerhtelisnie |
Åarjel-saemien smaareh-joekehtsh
Daah leah muvhth smaareh-joekehtsh åarjel-saemien dajvesne:
Aa-/ae-tjoeje:
Baakoeh mah noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne ae-tjoejine lea åarjel-dajvesne vielie goh aa-tjoeje. Vuesiehtimmien gaavhtan:
aehtjie jïh aahtjie
vaerie jïh vaarie
saemie jïh saamie
M- jïh b-tjoeje:
Åarjel-dajven jïh gaske-dajven m-tjoeje gellien aejkien b-tjoejine noerhte-dajvesne. Vuesiehtimmien gaavhtan:
domtoe jïh dobtoe
båatam jïh båatab
gåetiem jïh gåetieb
R- jïh d-tjoeje:
Båeries saemien-gïelen đ-tjoeje noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne r-tjoejine sjïdteme. Åarjel-dajvesne gellien aejkien d-tjoejine baatseme. Vuesiehtimmien gaavhtan:
orre jïh odde
raerie jïh raedie
skoerhtje jïh skoedtje
S- jïh sj-tjoeje:
daesnie jïh daesjnie
sijjie jïh sjijjie
Ts- jïh tj-tjoeje:
Baakoeh mah noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne ts-tjoejine lea åarjel-dajvesne tj-tjoeje. Vuesiehtimmien gaavhtan:
tjaetsie jïh tjaetjie
bovtse jïh bovtje
Öö- jïh ee-tjoeje:
Baakoeh mah noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne öö-tjoejine naan aejkien goh ee-tjoeje sjïdteme åarjel-dajvesne. Vuesiehtimmien gaavhtan:
göökte jïh geekte
löövles jïh leevles
Å- jïh a-tjoeje:
Baakoeh mah noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne å-tjoejne lea åarjel-dajvesne a-tjoeje. Vuesiehtimmien gaavhtan:
åvtelen jïh avtelen
måjhtam/måjhtab jïh majhtam
Aa- jïh ae- tjoeje | M- jïh b- tjoeje | R- jïh d- tjoeje | S- jïh sj- tjoeje | Ts- jïh tj- tjoeje | Öö- jïh ee-tjoeje | Å- jïh a-tjoeje | Åe- jïh öe-tjoeje | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
1. Noerhte-dajve | aehtjie | daab/ daam | skoerhtje | daesnie | tjaetsie | göökte | åvtelen | gåetie |
2. Gaske-dajve | aehtjie | daab/ daam | skoerhtje | daesnie/ daesjnie | tjaetsie | göökte | åvtelen/ avtelen | gåetie/ göetie |
3. Åarjel-dajve | aahtjie | daam | skoedtje | daesjnie | tjaatjie/ tjaetjie | geekte | avtelen | gåetie/ göetie |
Infinitijven gietjieh -dh/-jh jïh -dh/-jt:
Verbi infinitijve mij noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne -dh åarjel-dajvesne -jh (gööktelïhsten-verbh) jïh -jt (golmelïhtsen-verbh). Vuesiehtimmien gaavhtan:
båetedh jïh båetijh
dåeriedidh jïh dåeriedijt
Viehkie-verbh:
Jeatjah aaj joekehtse mah viehkie-verbh nuhtjesovveme. Noerhtelisnie dovne edtjedh jïh galkedh nuhtjesovveme, åarjelisnie ajve viehkie-verbe galkedh. Noerhtene jis tjoeveridh, åarjelen tjoeredh.
edtjedh jïh galkedh
tjoeveridh jïh tjoeredh
Verbe-gietjieh:
Verbe-gietjieh aaj ånnetji joekehts-laakan dej golme smaareh-dajvi gaskem. Noerhtelisnie dah guhkies sojjehtimmie-hammoeh geasadamme jïh åeniehkåbpoe sjïdteme. Vuesiehtimmien gaavhtan:
båetiejibie → båetibie
Verbi sojjehtimmie-hammoeh åeniehkåbpoe aaj sjïdteme, gaske-dajvesne sïejhmebe:
båetebe
Tjaeleme-vuekien mietie sïejhmemes åenehks-hammojde daan biejjien nuhtjedh.
Substantijvi minngie-gietjie -oe jïh -a:
Substantijvi minngie-gietjie -oe noerhte-dajvesne jïh gaske-dajvesne jïh minngie-gietjie -a åarjel-dajvesne:
vaarjoe jih vaarja
bearkoe jïh bearka
geajnoe jïh geajna
Kasuse-gietjieh:
Kasuse-gietjieh maehtieh aaj ånnetji joekehts-laakan årrodh dej golme dajvi gaskem. Åarjel-dajvesne inessijven minngie-gietjie geaseldh jïh åeniehkåbpoe sjïdteme.
Vuesiehtimmien gaavhtan: gået(e)sne → gået(e)sn(e).
Baakoe-veahka:
Baakoeh mah sïejhme nuhtjedh aaj joekehts-laakan dajveste dajvese. Daah joekehtsh noerhte- jïh gaske-dajven jïh åarjel-dajven gaskem. Vuesiehtimmien gaavhtan: muahra jïh *meata, naestie jïh *daasta, baahtsege jïh *saertie, gaahtoe jïh *njævka.
Baakoeh mah naestine mïerhkeldh baakoe-gærjesne gïele-dotkijh åarjelisnie vihtiestamme. Læjhkan vihkeles daejredh ij leah nimhtie ahte ajve åarjelisnie dah naestie-baakoeh nuhtjesovveme.
Infinitijven gietjieh -dh/-jh jïh -jh/-jt | Viehkie- verbh | Verbe- gietjieh | Substantijvi minngie- gietjie -oe jïh -a | Kasuse-gietjieh | Baakoe-veahka, *-baakoeh | |
|---|---|---|---|---|---|---|
1. Noerhte- dajve | båetedh, dåeriedidh | edtjedh, galkedh | båetiejibie → båetibie | vaarjoeh | gået(e)sne | gaahtoe |
2. Gaske- dajve | båetedh, dåeriedidh | edtjedh, galkedh | båetebe | vaarjoeh, vaarjah | gået(e)sne | gaahtoe, gaahta |
3. Åarjel- dajve | båetijh, dåeriedijt | galkedh | båetebu | vaarjah | gået(e)sn(e) | *njævka |
Jeatjah smaareh-joekehtsh
Daah barre muvhth åarjel-saemien smaareh-joekehtsh. Jienebh joekehtsh gååvnesieh jïh gååvnesamme. Ij leah naemhtie akte smaareh-gïele reaktoe jïh mubpie smaareh-gïele båajhtede. Vihkele daejredh åarjel-saemien gïele aaj veljieslaaketje.
Åarjel-saemien tjaeleme-vuekie
Åarjel-saemien tjaeleme-gïele ånnetji jeatjahlaakan sjïdteme goh dam njaalmeldh gïelem åarjel-saemieh gellene lehkesne soptsestin åvtesne. Jaepien 1978 åarjel-saemien learoegærja-normaale jååhkesovvi dovne Nöörjen jïh Sveerjen bielesne. Daate tjaeleme-vuekie gaske-dajven smaareh-gïelen lïhkemes, dehtie smaaregistie mij åarjel-saemien vijrijes dajven jarngesne.
Daan biejjien dah jïjnjemes smaareh-joekehtsh eah leah vielie våajnoes jallh govloes. Noere almetjidie maahta sån gïerve guarkedh dovletje njaalmeldh gïelh jïh smaareh-gïelh, dan åvteste eah leah vaane dejtie govledh jïh lohkedh. Vihkele jïh aevhkine aaj smaaregi bïjre lïeredh jïh daejredh guktie åvtesne lij orreme.
Relatert innhald
Gaajhkh gïelh smaareh-joekehtsh utnieh, åarjel-saemien aaj. Daelie edtjh såemies smaareh-joekehtsigujmie åahpenadtedh.