Maam dïejvesh soptsestieh
Dïejvesi bïjre
Gaajhkh almetjh veartenisnie dïejvesh utnieh ovmessie haamojne. Dïejvesh åenehks jiehtegh mah soptsestieh saetniesvoeti, åssjalommesi, vuekiej, mïeli jïh aarvoej bïjre. Dah aaj soptsestieh almetji kultuvri jïh seabradahki bïjre, båeries aerpievuekiej jïh jieledevuekiej bïjre. Gellie daagkerh dïejvesh sijjeste sæjjan jåhteme juktie dah mahte seammalaakan sjïdteme abpe veartenisnie.
Saemiej aaj dïejvesh. Dïejvesh soptsestieh guktie saemieh åvtesne veasome jïh ussjedamme, guktie veartenem gïehtjedamme jïh mïsse jaahkeme. Dah aaj soptsestieh guktie darjodh jïh dåemiedidh, jïh maam saemieh utnin vihkeles jïh maam ij.
Ibie daejrieh gïeh dïejvesidie voestes aejkien jeahteme jallh gåessie. Dah dan hijven jeahtasovveme juktie akten almetjen njaelmeste mubpien almetjen njaalman jåhteme guhkede gietjeste eevre daan beajjan.
Læhkoe jïh ovlæhkoe
Åvtesne almetjh jïjnjem ussjedin læhkoen jïh ov-læhkoen bïjre, jïh guktie darjodh jïh dåemiedidh juktie læhkoem utnedh. Saemide aaj nimhtie, v.g.:
Gosse gåangkoeh såekien nueliem vaadtsah dellie edtjh tjalkestidh.
Jis åelkies njuenie-raejkien tjïrrh gasjnah jïh seamma aejkien maam måjhtije mij hijven, dellie dïhte buerie væhta, jïh dellie jeehtin:
Mov njuenie åelkeste dejnie.
Jis garrah njuenie-raejkien tjïrrh gasjnah jïh seamma aejkien maam måjhtije mij ij man hijven, dellie dïhte nåake væhta, jïh dellie jeehtin:
Mov njuenie garrehte dejnie.
Juvri jïh ledtiej bïjre
Saemiej jïjnjh dïejvesh juvri jïh ledtiej bïjre. Muvhth jielijh læhkoem buektieh, jïh jeatjebh jis ov-læhkoem:
Dan gåatan gosse hievnie gårra, dellie læhkoe sjædta. – Ij edtjh dam buvvedh.
Naaken ledtieh maehtieh ov-læhkoem buektedh. Gïeke lea dagkeres ledtie. Gïjrege tjoeri aereden skodtedh ledtie-bæhtam byöpmedidh eannan voestes aejkien gïekem govli, olles gïekeste bajhkahtallh. Gïeke mij åarjielistie lagka lea «åarjel-gïeke», dïhte «buerie-gïeke». Jis noerhtelistie lagka dellie nåake væhta. Saemieh dovne jaehkiejin:
Jis ij fihkh gïekem govledh dan jaepien, dellie ij dan guhkiem jielieh. – Dïhte vamth-gïeke.
Juvri jïh ledtiej almetje-voete
Åvtesne saemieh almetjevoetem juvride jïh ledtide veedtin, guktie dah seammalaakan ussjedieh jïh dåemiedieh goh almetjh. Saemiej aaj daagkerh dïejvesh.
Baakoejgujmie aaj maahta soptsestidh guktie almetje lea, jis tjetskehke, dehtie baakoste maahta guarkedh datne goh tjetskie. Jis datne bååhperisnie, jallh vååjnh goh ih maam guarkah, dellie dov stoere jorpe tjelmiejujmie vååjnh goh jïhpege:
Datne tjåadtjoeh goh aan-jïhpege.
Jis gie bårrestovveminie jïh jïjnjem byöpmede, dellie dïhte:
Tjohkehtadtje goh gierhkie.
Læhkoe bovtsigujmie
Båatsoe joekoen vihkeles saemide, jïh daate dïejvese goh vaajtelimmie:
Gyhtsele, gyhtsele, båetieh mov measan stoerre tjåervieh munnh.
Gellie dïejvesh soptsestieh guktie ij edtjh darjodh. Jis galka læhkoem bovtsese utnedh, dellie ij edtjh bovtsen måaroeh båeltedh, ij edtjh goelkh gan båeltedh jallh laste-rijsieh:
Ij edtjh giesege laste-rijsieh båeltedh, dellie aaltoen njidtjieh saejrien sjidtieh.
Sjïeledimmie
Åvtesne saemieh provhkin sjïeledidh juktie galkin læhkoem utnedh. Provhkin aaj sjïeledidh ovmessie skïemtjelassi vööste. Sjïele galka årrodh ohtje staeliem, sïlpe-laavem jallh sïlpe-beetnegem. Galka biejjien vööste tjöödtjestidh jïh sjïelem seedtedh jallese.
Provhkin aaj, gosse orre mahkan böötin, laantem sjïeledidh guktie læhkoem utnedh. Jïh die galka tjåadtjodh biejjien vuestie jïh båastolen seedtedh dam sjïelem.
Båeries saemieh jeehtin: Ij edtjh gåessie staelehth årrodh.
Guktie darjodh jïh guktie ij
Muvhth dïejvesh soptsestieh guktie edtja rïekteslaakan maam darjodh:
Galka laejpiem rïektes bieliem bæjjese bïejedh.
Såemies dajvine saemieh provhkin væhtam utnedh gaskemsh gosse båantan gaertienasse guessine böötin. Jis gie laejpiem båastoeh-bealan bïeji dellie satne maam akt vueptiestamme mij sååjhti vaarege årrodh. Dellie saemieh tjoerin varki destie, dam gaertenem laehpedh.
Saemiej jïjnjh soptsesh vesties almetje-laaketje jeahnaj jïh tjuvriej bïjre. Jeatjah jis baltehkh, navserh, raavkh jïh ropmegh. Muvhth dïejvesh soptsestieh guktie ij edtjh darjodh:
Ij edtjh maana tjeara-gaejmien geehpedh, dellie navserh båetieh.
Gosse gie plisterdi, dellie båeries almetjh jeehtin: Datne doenem gohtjedh.
Jïjtje-bïerkenimmie
Båeries saemien vuekie maanide soptsesinie vaaroehtidh jïh darjoemistie lïeredh. Maanah åadtjoejin gaajhkigujmie viehkiehtidh, dåeriedidh jïh vuartasjidh. Geerve almetjijstie ij naan jïjnjh buerkiestimmieh. Vihkeles maanam lïerehtidh edtja jïjtje bïerkenidh. Maanide naemhtie aaj madtjeldehtin:
Daate saemie jïjtje bïerkede.
Jis tjåetskeme jïh tjuara bïjveles vaarjoeh gåårvedidh, jïh jïjtje tuhtjie rovnege vååjnoe, dellie maahta jiehtedh:
Eah badth tjåetskemh föörhkedh!
Båastoeh-laakan
Gosse derhvie- jallh låavth-gåetesne årroeminie jïh edtja moerh gåatan vïedtjedh dellie maadtegen luvhtie galka tsaekedh. Gosse edtja moerh dållese bïejedh dellie svaajhtoeh, edtja maadth-gietjieh båassjoen gåajkoe bïejedh. Jis naakene båastoehlaakan bïeji, åvtesne jeehtin:
Datne moerh dållese bïejh goh daatje!
Jïh nimhtie gellien jeatjah aejkien aaj, jis guhte ånnetji jeatjahlaakan darjoeji, dåemiedi jallh ussjedi, maam dah jeatjebh idtjin lyjhkh, dellie provhkin jiehtedh; datne goh daatje.
Guktie dåemiedidh
Gellie dïejvesh jis soptsestieh ij edtjh gaajhkem soptsestidh, ij gaajhke saatnan maam govlh jïh ij edtjh gieliestidh jallh jïjtjemsem girmedh. Gaajhkh almetji seabradahkh jïh kultuvrh dagkerh sosijaale njoelkedassh utnieh, saemiej aaj.
Aellieh njoektjeme-gietjiem byöpmedh, dellie slaarvoeh sjïdth.
Mujhtieh: göökte bieljieh jïh akte njaelmie.
Ij edtjh vestieslaakan jallh nåakelaakan dåemiedidh jeatjebi vööste.
Guktie dåemedh, nimhtie sjædta.
Jallh barre jïjtjen bïjre ussjedh jïh ajve jïjtjen bïjre pryjjh.
Jïjtje badth jïjtje.
Joekehts soptsestimmie-vuekieh
Almetji kultuvri gaskem aaj ovmessie vuekieh gaskesadtedh, dom daam jiehtedh. Akte dïejvese mij daaroen-gïelesne åehpies lea gånka Salomonen Bijpielistie: «Soptsestidh lea sïlpe, sjaevehth årrodh lea gullie». Saemien dïejvesh naemhtie vaaroehtieh:
Geehth ollh sjaevehts-aajmoem govlijehtieh!
Ij edtjh baakojde baekteste spealhkodh.
Sjaevehts gïele
Almetji dovne sjaevehts gïele. Åarjel-saemieh aaj sjaevehts gïelem utnieh. Akten båeries vuekien mietie gosse edtji dïjredidh gie akt sealadamme, dellie marngoeh gaptine jïh tjohpine veedtsi. Jïh daagkeres vuekiem aaj utnin:
Gosse nyjsenæjja aarpijinie sjïdteme, dellie kaarren voedtegh guedtedh.
Jeatjah dïejvese aaj voedtegi bïjre:
Jis voedtegem gåarhmolen, dellie tjaajenh.
Sjaevehtsvoete aaj maahta soptsestidh. Jis mij eevre båajtode, kaanne dellie eevre sjaevehts sjædta.
Lusten gaavhtan
Lustesvoete almetji vuekie sinsitnine gaskesadtedh jïh lustestalledh gaajhkene kultuvrine. Almetjh jïjnjem lusten gaavhtan jeahteme mïsse jeatjebh åadtjoeh föörhkedidh. Gellien aejkien dïhte mij luste maahta guektelen guarkasovvedh.
Kaanne daate jarpoe gïele-learoehkidie sjeahta:
Göökte sïrvh ïentjesne.
Bööö, akte jeahta.
Mööö, mubpie jeahta.
Mööö??????
Jaavoe, manne leam ovmessie gïelh lïereme.(Jåma, Joma & Granefjell, 2004)
Neerrehtimmie
Mubpiem nollelidh jïh neerrehtidh aaj almetji vuekie gaskemsh lustem utnedh. Akte båeries vuekie lij gierhkieh gïen akt voessen sïjse tsagkedh juktie åadtjoeji löövles maajsoem guedtedh. Jis gie buektehte guhtem nollelidh, dellie dan bïjre jeehtin:
Bisseme-geatjan nollesovvedh.
Ij leah gaajhke mij luste mubpien almetjasse. Jis maam vestieslaakan dorje jallh jeahta, nåake mïeline, gellien aejkien jallh guhkiem, dellie ij leah neerrehtimmie mohte irhkeme.
Rïektes-laakan
Åvtesne saemieh sjïere såångedimmie-vuekieh utnin. Gellie vuekieh guktie såångedæjja edtja rïekteslaakan dåemiedidh gosse gåatan tjaanga, jïh daagkere aaj dïejvese:
Dïhte rosse-raejkiem goegkerde.
Vaajesh aaj saajve-nïejten bïjre jïh guktie baernie edtja dåemiedidh guktie nïejtem åadtjodh. Ij edtjh aeblehts baernine årrodh, men darjodh guktie saajve-nïejte jeahta jis nïejte edtja baernien luvnie baetsedh. Dïejvese aaj soptseste ij edtjh aeblehts almetjinie årrodh, jïh galka aktesevyöki barkedh:
Vuartesjh garhke-beasan jïh væjsehke sjïdth.
Jortehtimmie
Bïerne lij bissie juvre saemide jïh saemien-gïelesne gellie nommh dïsse, juktie ij edtjh dan rïektes nommine nommestehtedh.
Snöölhken aaj gellie nommh, naaken dejstie leah; sïejpe, ålkohke, skåaken-bïenje, vaarredæjja, njieljen-jolkege, tjovre, våårenjasse, vaejsjie (åarjene: sarve). Åvtesne jeehtin:
Ij edtjh dan juvren bïjre gan vesties-ligke soptsestidh.
Saemiej dovne jïjnjh jorth-baakoeh daaroen almetjidie, goh båanta, daatje, laedtie, gaajnoe-ladtje, gyrrehke, ruevtie-nïere, göölle, roeste-nïere, mearohke-gaajnoe, staelie-njuenie, j.v. guktie dej bïjre jortetji soptsestidh. Jïh nimhtie aaj jeehtin:
Viedtehke lea goh viedtehke.