Til læraren
Kort sjekkliste
Beskjeden om at nokon på skulen har teke livet sitt, kjem ofte plutseleg på. Viss du ikkje har anledning til å setje deg inn i lærarrettleiinga under, eller få oversikt over oppgåvene du finn lenger nede, kan du bruke denne sjekklista som utgangspunkt:
Forsikre deg om at det er avklart med dei pårørande at dødsfallet kan omtalast som sjølvmord. Viss ikkje må du behandle det som eit vanleg dødsfall overfor elevane.
Gi relevante fakta om dødsfallet. Unngå diskusjon omkring korleis personen tok livet sitt.
I ein samtale i klasserommet er det viktig å fokusere på å
Fortel om kva for hjelperessursar som finst både på og utanfor skulen som kan hjelpe elevane ved spørsmål og reaksjonar.
Lærarrettleiing
Nedanfor finn du nokre tips til kva du bør gjere når du møter elevane etter at nokon på skulen har teke livet sitt. Også i dei tilfella der ingen i klassen kjende den som gjekk bort, kan det vere fint å ta dødsfallet opp i klasserommet. Det er ikkje nødvendig å gjennomføre alle oppgåvene. Dei ulike oppgåvene er meinte som forslag til aktivitetar og spørsmål. Læraren bør velje dei oppgåvene som passar best i klassen sin i kvar enkelt situasjon.
Ein føresetnad for å bruke desse oppgåvene er at det er avklart med familien til avdøde og dessutan leiinga ved skulen, at vi kan omtale dødsfallet som eit sjølvmord. Viss dette ikkje er avklart, anbefaler vi at at læraren snakkar om det som har skjedd som eit vanleg dødsfall, og understrekar for elevane at ingen bør spekulere i årsakene til dødsfallet før skulen har fått vite noko meir.
Førebuing
Nyheita om at nokon på skulen har teke livet sitt, kan vekke mange ulike kjensler og tankar. Tida framover kan bli utfordrande for mange. Også du som lærar kan kjenne på tungsinn, sjokk, sinne, skyldkjensle eller nomenheit. Alle desse kjenslene er normale reaksjonar på ei traumatisk hending som sjølvmord.
Situasjonen etter sjølvmordet kan verke uoversiktleg og forvirrande. Somme kan kjenne seg overvelda eller handlingslamma, andre kan få behov for å ta kontroll.
Vi anbefaler at du som lærar les artikkelen "Korleis støtte etter at ein ung person har teke livet sitt?" som ei førebuing før du tek temaet opp i klasserommet.
Skuledagen kan organiserast på ulike måtar, og ofte vil leiinga ved skulen i samarbeid med helsepersonell og kriseteam foreslå korleis det burde gjerast.
Eit generelt tips er at lærarane samlar elevane, gjerne i sine eigne klasserom og i mindre grupper ved behov. Hald gjerne elevane på skulen ut dagen og i det minste fram til alle elevane og foreldra har fått den same informasjonen. Delar av dagen bør setjast av til aktivitetar som innbyr til samtale med elevar på nært ramma trinn eller i ramma klassar. Ein god idé er å gi elevane ei konkret, meiningsfull oppgåve i møte med nyheita om dødsfallet. Dette kan til dømes vere at dei får skrive ei helsing eller lage ei teikning som skulen kan gi vidare til familien. Viss skulen har ferie, sørg for at alle elevane får eit minimum av den informasjonen som blir beskriven her.
Før du som lærar møter klassen, blir det anbefalt at du har kartlagt kven på skulen som har kompetanse på sjølvmordstankar, og kven elevar eventuelt kan ta kontakt med rundt sjølvmordstankar. Det kan til dømes vere helsesjukepleiar, skulepsykolog, rådgivar eller nokon som har gått på kurs om sjølvmord.
Før økta i klasserommet
Førebu elevane på at de skal snakke om at nokon på skulen har teke livet sitt. Fortel kva økta skal handle om, og be elevar ta kontakt dersom dei lurer på noko eller synest noko er problematisk å vere med på. Det kan til dømes vere aktuelt å tilby spesielt sårbare elevar å snakke med ein vaksen åleine eller i mindre grupper med ein vaksen til stades.
Under økta i klasserommet
Gi relevante fakta om dødsfallet. Unngå diskusjon omkring korleis den unge personen tok livet sitt. Det blir fort spekulativt, kan forverre sorgreaksjonane til dei etterlatne, og kan føre til at andre sårbare individ nyttar same metode for å prøve å ta livet sitt. Viss metoden for sjølvmordet blir eit tema i klasserommet, kan ein likevel kort og nøkternt bekrefte metoden som er brukt (dersom dei pårørande har tillate det). Men det er uansett viktig at metode ikkje blir eit diskusjonstema. Forklar i staden nøkternt at sjølv om det er naturleg å lure på korleis sjølvmordet skjedde, så vel vi å ikkje ha fokus på det, rett og slett fordi det ikkje er nyttig. Sei òg at du er oppteken av dei unge sin eigen tryggleik.
Forklar at alle typar reaksjonar er normale når vi får høyre ei slik nyheit. Det kan vere sjokk, ei kjensle av uverkelegheit, sinne, skam, redsel, skyldkjensle, grubling, sjølvkritikk, panikk, uro, angst og nomenheit. Ikkje alle er like ramma. Det er òg normalt å ikkje ha sterke kjensler rundt det som har skjedd.
Sei at det er viktig å støtte kvarandre og å seie frå til nokon dei stoler på, viss dei sjølv eller ein venn treng støtte.
Fortel om kva slags hjelperessursar som finst på skulen, og som kan hjelpe ved spørsmål og reaksjonar. Forklar korleis elevane kan få kontakt med desse, at det er frivillig, og at det er mogleg å få konfidensielle samtalar.
Fortel om andre eksterne hjelpeinstansar eller hjelperessursar, og korleis desse kan nåast.
Kopier opp og del ut sida "Til deg som har mistet noen i selvmord". (Sjå nedst i artikkelen.)
Vel ut og jobb med dei oppgåvene du meiner fungerer best i din klasse, og som du meiner elevane dine har størst behov for.
Set av dei siste minutta til å runde av på ein god måte med klassen. Minn elevane på at det er normalt å bli ramma på ulike måtar. Informer om kven dei kan snakke med både på og utanfor skulen. Gi òg gjerne elevane tilbod om individuell samtale, viss dei har behov for det.
Etter økta i klasserommet
I vekene etter økta går det fint an å snakke med dei unge om kvardagslege ting, og om reaksjonar som er normale når nokon blir ramma av vanskelege hendingar. Dette inneber særleg tankekøyr, søvnvanskar, manglande matlyst, uro i kroppen, kjensle av medtekenheit, vanskar med å setje ord på kjenslene sine, urettferdstankar og eit stort behov for å prøve å forstå akkurat kva som har hendt.
Sorg er ein normal reaksjon etter eit dødsfall, og det finst ingen rett eller feil måte å sørge på. Det er viktig å vise tolmod og omsorg ved å anerkjenne smerta og sorga elevane kjenner på. Dette er heilt normale reaksjonar på det som har hendt. Nokon kan ha kjensler dei enno ikkje har ord for eller vågar å uttrykke på andre måtar. Aggresjon, irritabilitet, rastløyse, konsentrasjonsvanskar og endring i åtferd er ikkje uvanleg.
Det kan òg vere første gongen dei unge blir bevisste døden og si eiga dødelegheit, og dette kan gjere dei veldig redde. Reaksjonane kan òg påverke dei kognitivt, og dei kan få vanskar med skulearbeid, søvn, eting eller toalettbesøk.
Somme unge kan bli ekstra sterkt ramma av fleire ulike årsaker. Nokon er direkte og personleg ramma av å ha mist ein venn. Andre blir sterkt ramma fordi dette minner om andre tap dei har hatt, som blir forsterka og aktualiserte av dette nye tapet. Andre igjen blir ramma fordi dei her og no står i ein vanskeleg livssituasjon og lid sine eigne personlege tap.
Ver ekstra merksam om nokon forandrar åtferd, både positivt og negativt, og viss nokon blir likegyldige til skulearbeid eller livet.
Uavhengig av årsak bør alle desse unge menneska fangast opp og få tilbod om konkret oppfølging. For somme kan det vere behov for samtale, mens andre treng praktisk tilrettelegging for å klare å stå i skulekvardagen. Det kan til dømes vere tilpassingar i fag, utsetjing av innleveringar, avklaringar om gjennomføring av prøvar eller liknande.
PDF som kan skrivast ut til elevane:
Det er alltid tragisk når nokon tek livet sitt. Vi er alle ulike og kan reagere på mange ulike måtar. I desse oppgåvene skal de snakke saman, få informasjon om korleis de kan meistre stress og uro, og få tips om kven de kan snakke med om det som har skjedd.
Kva slags minne har de om den som har gått bort?
Korleis reagerte de då de fekk nyheita?
Korleis tenker de vi kan ta vare på kvarandre i denne situasjonen?
Oppsummering i plenum. Dei gruppene som vil dele noko av det dei snakka om, kan gjere det.
Vi kan reagere veldig ulikt når vi får høyre at nokon har teke livet sitt. De kan lese om nokre av dei vanlege reaksjonane i tekstboksen under. Kvifor trur de vi kan ha så mange ulike reaksjonar etter eit sjølvmord?
Kvifor er det viktig å respektere mange ulike kjensler og reaksjonar etter eit sjølvmord?
Det kan vere lett å kjenne skyld, klandre seg sjølv eller leite etter syndebukkar når nokon har teke livet sitt, men eit sjølvmord har aldri ei enkelt årsak.
Sjølv om du ikkje direkte kjenner den som har gjort sjølvmord, kan du oppleve ein sterk sorgreaksjon. Kvifor trur de det er viktig å tru på, lytte til og respektere alle som opplever sorg, uavhengig av kor nær dei stod den avdøde?
Kvifor er det viktig å oppsøke hjelp viss du har vonde tankar og kjensler over tid?
Ei stor utfordring etter eit sjølvmord kan vere spekulasjonar og ryktespreiing om det som har skjedd.
Kvifor trur du det er viktig å ikkje spekulere i korleis og kvifor sjølvmordet skjedde? På kva slags måtar kan slike spekulasjonar gjere vondt verre?
Kva kan du gjere viss nokon fortel deg rykte om det som har skjedd eller spekulerer på kva som er årsakene til sjølvmordet?
Kva tenker du er greitt å dele på sosiale medium, og kva er det som ikkje er greitt?
Korleis kan vi unngå å spreie rykte og spekulasjonar når vi snakkar saman ansikt til ansikt og på nett? Skriv ned minst tre konkrete forslag og del dei med klassen etterpå.
Det kan vere fint å finne ein måte å minnast den som har gått bort på. Det kan gjerne gjerast på ein kreativ måte, til dømes ved hjelp av fargar, bilete, teikningar eller musikk. Diskuter i grupper korleis ein kan minnast den som har gått bort på ein fin måte.
Det er vanleg å oppleve stress og uro etter eit sjølvmord. Då kan det vere lurt å kjenne til nokre stressmeistringsteknikkar. Les artikkelen "Stressmestring" og diskuter kva for teknikkar som kan vere nyttige for dykk.
Det er viktig å vite kven du kan snakke med etter at nokon har teke livet sitt. Bruk litt tid på å sjå på dei ulike nettadressene. Studer dei ulike forslaga under, og snakk saman om kven de kan ta kontakt med viss de treng nokon å snakke med.
