Inseminering

Inseminering

Inseminering betyr sædoverføring. Det blir òg kalla kunstig semin, fordi det er eit menneske og ikkje oksen som fører sæden inn i kua.

Når er kviga stor nok til å bli inseminert?

Det er viktig at kvigene er godt nok utvikla og har nådd ein viss storleik før du inseminerer dei. Dette gjeld òg viss du skal sleppe dei saman med ein okse for bedekning.

Ei kvige som ikkje er stor nok når ho blir drektig, har større risiko for å få problem under kalving. Og sidan kviga har brukt mykje av energien sin på å bere fram kalven, vil ho òg slite med å ta igjen sin eigen tapte tilvekst etter at kalven er fødd.

Små kyr vil komme langt ned på rangstigen, noko som òg fører til at dei får mindre av det beste fôret enn dei større kyrne.

Derfor vil ei kvige som får kalv før ho er godt nok utvikla, mjølke mindre, og ho vil òg slite med å oppnå tilrådd vekt som vaksen.

Produksjon av sæd

Éin okse produserer mykje meir sæd enn det som trengst for å befrukte ein liten flokk med kyr. Derfor er det vanleg å velje ut berre nokre få oksekalvar kvart år som avlsdyr. Desse oksane får då ein jobb som går ut på å ri på eit såkalla fantom eit par gonger i veka. Eit fantom er ein jernokse som er dekt med eit kuskinn, sånn at han liknar bakparten på ei ku. Mens oksen rir, fører ein laboratorieteknikar penisen til oksen inn i ein kunstig skjede. I enden av den kunstige skjeden er det festa eit reagensrøyr som samlar opp sæden. Så blir sæden tynnt ut med ei næringsløysing og fordelt på mange små plaststrå, før han blir frosen ned og oppbevart i flytande nitrogen til han skal brukast.

Sæden blir køyrd ut til dyrlegar og inseminørar i heile landet med jamne mellomrom. Viss du inseminerer dyra dine sjølv, kan du bestille sæd frå nettbutikken til GENO.

Sjølve insemineringa

Inseminøren fører først den eine handa inn i endetarmen på kua. Dette er fordi hen skal kjenne at insemineringsrøyret blir ført inn der det skal, i børhalsen på kua. Ofte vil hen dra ut litt avføring først for å kunne føle med fingrane kvar børhalsen er, gjennom den tynne huda i tarmen.

Så blir insemineringsrøyret ført inn i skjeden, og sæden blir pressa ut av plastrøyret med eit tynt stempel. Det heile er som regel over i løpet av eit minutts tid.

Insemineringstidspunkt

Bruk av inseminering krev at du følger nøye med på brunsten og sørger for å inseminere på rett tidspunkt. Det er ikkje alle kyrne som viser brunsten like godt, mens andre har korte eller lange brunstar. I tillegg har både egget og sæden kort levetid, så det krev lang erfaring å treffe rett kvar gong.

Brunstkalender

Du bør ha ein brunstkalender i fjøset. Der skriv du opp kva kyr som er i brunst, blir inseminerte og blør. I ein brunstkalender er det 21 dagar (tre veker) mellom kvar kolonne, sånn at du berre kan sjå på kalenderen for å vite kva kyr som var i brunst for snart tre veker sidan. Då kan du følge litt ekstra med på dei kyrne når tida for neste brunst nærmar seg.

Kvifor er det lurt med brunstkalender?

• Du kan planlegge inseminering ved å notere brunsten.

• Du veit når ei ku har vore i brunst viss du noterer den dagen ho blør, sidan eggløysinga skjer ca. eit døgn før blødinga.

• Du kan følge med på om ei ku kjem i ny brunst når det nærmar seg tre veker sidan ho vart inseminert. Kanskje det var mislykka, så ho må inseminerast på nytt?

Aktivitetsmålarar

Mange bønder bruker digitale aktivitetsmålarar som hjelpemiddel når dei skal finne ut om ei ku er i brunst. Det er fordi kyrne som regel blir meir aktive under brunsten.

Ulike sædtypar

Du kan velje å inseminere kyrne dine med ulike sædtypar, alt etter kva rolle du planlegg at kalven skal ha i drifta når han blir fødd.

Ordinær (konvensjonell) sæd

• Sæd frå eliteoksar

  • Sæden kjem frå rundt 20 eliteoksar av rasen NRF.

  • Utvalet av eliteoksar blir forandra omtrent fire gonger kvart år, og denne sæden blir send ut i landet med GENOs sædrute.

• Sæd frå gamle norske rasar

  • Dei ulike avlslaga for dei gamle rasane og Norsk genressurssenter samarbeider med GENO om avlsarbeid og distribusjon av sæd frå gamle rasar.

  • Dette er rasane du kan bestille sæd av: telemarksfe, sidete trønder- og nordlandsfe (STN), dølafe, vestlandsk fjordfe, vestlandsk raukolle, austlandsk raukolle og jarlsbergfe.

Spesialsæd

Dette er sæd som er behandla i laboratoriet for å gi avkom med spesielle eigenskapar eller for å ha lengre levetid i børen. Importert sæd frå andre mjølkerasar eller kjøttferasar er òg kategorisert som spesialsæd.

• SpermVital. Sæd som kan overleve eit døgn lenger enn ordinær sæd, så då kan du inseminere kua på eit tidlegare stadium i brunsten. Ein fordel med denne sæden er at du ikkje treng å inseminere kua to dagar på rad viss du er litt for tidleg ute.

• Kjønnsseparert sæd (KJS). GENO tilbyr kjønnsseparert sæd frå nokre NRF-oksar (REDX). Denne sæden gir kukalv i 90 prosent av tilfella. Det er berre nokre få oksar som har god nok sædkvalitet til at det er aktuelt å kjønnsseparere sæden, så her er okseutvalet mindre enn for annan sæd. Ei anna ulempe med denne sæden er at han har kortare levetid enn ordinær sæd på grunn av den tøffe behandlinga. Og då er det endå viktigare at du inseminerer til rett tid!
  
  Av nokre kjøttferasar kan du òg få kjønnsseparert sæd som gir større sjanse for oksekalv.

• Sæd frå importerte mjølkerasar. GENO tilbyr òg sæd frå nokre utanlandske mjølkerasar: viking raud, holstein, jersey, brown swiss og fleckvieh (mjølkesimmental)

• Kjøttfesæd. Det blir drive nasjonalt avlsarbeid for fem kjøttferasar: charolais, limousin, hereford, angus og simmental.
  
  I tillegg blir det importert sæd av blonde d'Aquitaine, tiroler grauvieh, galloway, highland cattle, dexter og wagyu.

• Blanda sæd. Blanding av sæd frå fleire oksar, anten av same rase eller av ulike rasar. I Noreg blir det foreløpig laga berre blanda sæd frå aberdeen angus. Ein fordel med å blande sæd frå fleire oksar er at det er lettare å lykkast med å få kalv i kua.

Eigarinseminering

Viss du skal inseminere kyrne dine sjølv, blir det stilt strenge krav frå Mattilsynet. Først må du ta eit kurs som går over fem dagar og blir avslutta med eksamen. I tillegg til å bestå eksamen krevst det òg eit visst tal godkjende insemineringar før du blir godkjend som eigarinseminør.

Oppgåver