Peikeord

Før du les

Desse fagomgrepa blir brukte i teksten:

Substantiv

Substantiv er ein ordklasse med ord som handlar om ting, omgrep og namn. Døme: hus, tanke, Adam.

Adjektiv

Adjektiv er ein ordklasse som beskriv substantivet nærmare. Døme: Elefanten er stor. Musa er liten. Her er "stor" og "liten" adjektiv.

Bestemd form

Vi bøyer adjektiv og substantiv i bestemtheit. Den bestemde forma lagar du slik: Den gamle mannen er heime. "Gamle" er bestemd form av adjektivet "gammal", mens "mannen" er bestemd form av substantivet "mann".

Peikeord

Peikeord er ord vi bruker for å peike ut noko spesielt. I setninga Eg vil ha dette huset er "dette" eit peikeord. Peikeord høyrer til ordklassen determinativ.

Determinativ

Eit determinativ blir òg kalla bestemmarord. Dei er ord som høyrer saman med eit substantiv, og som bestemmer dette substantivet nærmare.

Kva er peikeord?

Dei vanlegaste peikeorda er: den, denne, annan, same og kva for ein. Peikeorda pleier å stå saman med eit substantiv og peike det ut. Eit anna ord for peikeord er demonstrativ. Desse setningane viser korleis peikeorda han, denne og andre blir brukte for å peike ut noko:

• Den mannen er snill.

• Denne vesle katten er søt.

• Du må gå på den andre sida av gata.

Å peike ut noko

Du kan legge merke til at ho, denne og andre i setningane over peiker ut og fortel om ein spesiell mann og katt og ei spesiell side av gata. Du kan òg tenkte deg at du peiker med fingeren samtidig som du seier desse setningane.

Trykk

Du skal uttale setningane over med trykk, altså sterk stemme, på peikeorda.

Peikeord kan stå åleine

Peikeord kan òg stå åleine:

• Kva for eit pizzastykke vil du ha? Eg vil ha det.

• Kva for ein kjole skal du ha på deg? Denne eller den?

Samsvarsbøying

Sidan peikeord pleier å stå saman med substantiv, må du bøye dei i kjønn og tal. Slik bøyer du dei ulike peikeorda:

Slik bruker du peikeorda

Den

Vi bruker den for å peike ut personar eller ting. Når du bruker den, skal substantivet og adjektivet stå i bestemd form.

• Ho er mykje snillare enn den jenta.

• Dei hundane vil eg ikkje møte.

• Kan du gi meg den boka som ligg på bordet?

Peikeordet kan òg stå heilt åleine:

• Kan du gi meg den?

Denne

Vi bruker òg denne for å peike ut personar eller ting. Ofte bruker vi denne om noko som er ganske nærme, mens vi bruker han om noko som er lenger unna. Til liks med han skal substantivet og adjektivet stå i bestemd form saman med denne:

• Denne buksa var fin, men den buksa som heng der borte, var finare.

• Dette gamle huset skal eg kjøpe, ikkje det i sentrum.

• Eg har lese denne boka.

Annan

Når noko er ulikt

Vi bruker annan for å seie at noko er ulikt frå noko:

• Eg vil ha den andre bilen.

• Han skal kjøpe ei anna veske.

Legg merke til at viss substantivet står i bestemd form (bilen), skal du bruke bestemd form av peikeordet andre. Viss substantivet står i ubestemd form, skal du bruke annan/anna.

Fleire av det same

Annan betyr òg at det er fleire av det same:

• Dei andre jentene er flinkare enn meg.

• Han og ein annan gut skal på ferie saman.

Same

Vi bruker same for å seie at noko er likt noko anna:

• Eg har same bukse som deg.

• Går vi på same skule?

Kva for ein

Peikeordet kva brukar vi ofte som spørjeord. Då står det ofte først i setninga:

• Kva for ein veg vil du gå?

• Kva for eit hus bur du i?

• Kva for bøker er dine?

Men vi kan òg bruke kva i setningar som ikkje er spørjande:

• Eg veit kva for ein kopp som er hans.