Fag

Fagstoff

Video

Unngå fusk og dårleg kjeldebruk

Når du skriv saktekstar, bruker du kunnskapen til andre. I denne teksten kan du lese meir om korleis du bruker kjelder. I tillegg vil du lære meir om kvifor det er så viktig å vise til kjelda du bruker.

Person som har gøymt fleire bøker inni jakka si. Han har opna glidelåsen på jakka og viser fram bøkene. Foto. — Du skal ikkje skjule at du har lånt noko frå tekstane til andre.

Før du les

Desse fagomgrepa blir brukte og forklarte i løpet av teksten:

Plagiat: Plagiat er når du kopierer og bruker noko andre har laga utan å vise kven som har laga det. Du lèt som om det er ditt eige arbeid.
Fusk: Å fuske er å bryte reglar for å få betre resultat. Viss du kopierer det andre har skrive utan å oppgi kjelder i ei innlevering på skulen, blir det som oftast rekna som fusk.
Direkte sitat: Direkte sitat er å gi att noko akkurat slik det er sagt eller skrive.
Indirekte sitat: Indirekte sitat er å gi att noko andre har sagt eller skrive, men ved å bruke dine eigne ord. Vi seier at vi refererer innhaldet.
Kjelde: Ei kjelde er ein stad du hentar informasjon frå. Det kan til dømes vere ein skriftleg tekst eller eit bilete.
Kjeldeliste: Ei kjeldeliste er ei oversikt over alle kjelder som er brukte i ein tekst. Denne blir sett opp på slutten av teksten.

Kva er plagiat?

Kopierer du tekst andre har skrive og legg det inn i din eigen tekst, må du vise til teksten du har kopiert frå. Vi kallar det å vise til kjelda. Du kan lese korleis du skal gjere det i artikkelen "Korleis sitere og vise til kjelder?"

Viss du ikkje viser til kjelder, kan det verke som om det er du sjølv som har skrive teksten du har kopiert og limt inn. Då blir det rekna som plagiat. Dette kan vere å kopiere nokre setningar, eit avsnitt eller heile teksten.

Plagiat på skulen er fusk

I skulearbeid skal du vise at du kan skrive med eigne ord. Ofte skal du også vise at du kan noko om eit emne, at du kan tenke og reflektere sjølv. Viss du leverer ein tekst der heile teksten er skriven av andre, eller delar av han, altså plagiat, blir det gjerne rekna som fusk.

Er du i tvil om kva som er plagiat?

Sjå denne videoen der du møter ein elev og ein litt plagsam fantasifigur, Plage-Tor. Han blir kalla Plage-Tor fordi han dukkar opp heile tida og plagar eleven med kritiske spørsmål om korleis ho bruker kjelder. Han seier at ho plagierer og gir gode råd om korleis ho kan unngå det:

Video: Applaus! Film&TV / CC BY-ND 4.0

Ordforklaringer til videoen

plagiatoren/Plage-Tor: ein oppdikta karakter eller namn på personen i filmen som skal passe på at eleven bruker kjelder rett
jaktar på: leitar etter noko
klipp-og-lim/copy-paste: ein måte å seie at vi har kopiert og brukt noko andre har skrive på
snylte: å bruke noko som tilhøyrer andre utan å betale for det
åndsverk: noko du har skapt sjølv og derfor har rett til å bestemme over
juksedetektor: eit oppdikta verktøy for å avsløre om nokon har juksa og/eller kopiert arbeidet til andre utan å oppgi kjelde
lukte seg fram til: ein måte å seie at du har forstått noko ut frå det du har sett, lese eller høyrd
juksemakar-pipelort: eit negativt og humoristisk uttrykk om ein person som juksar
kloden: jordkloden, verda
plagiat: det å etterlikne noko andre har laga utan å ha fått lov til det
juks: å gjere noko ulovleg, bryte reglane
bedrag: når du har lurt nokon
simpelt tjuveri: å stele noko som ikkje har veldig stor verdi
Ibsens ripsbusker og andre buskvekstar: ei kjend setning for mange vaksne nordmenn. Ho har blitt brukt for å øve på uttale. Ibsen er ein kjend forfattar. Ripsbusk er ein liten plante med raude bær på. Buskvekstar er planter.
avsløre: oppdage noko som er feil eller hemmeleg
fanteri: noko du ikkje har lov til å gjere
"Ferdig. Kom og tørk!": noko barn seier når dei vil ha hjelp av foreldre til å tørke seg når dei har vore på do
vesle venn: noko ein vaksen seier til eit barn når hen vil forklare at barnet tek feil
"Det der kan du berre drite i!": ein frekk måte å seie til andre at nokon ikkje skal meine noko om ei sak
uttalt fordel: ein synleg fordel, noko som er veldig positivt for deg
eit lite fnugg: noko som er veldig lite, som ein liten prikk
pensum: ord som blir brukt om alt du skal lære på skulen
"No kan du stikke!": betyr at no kan du gå din veg
stryk: her: å ikkje klare ein prøve eller eksamen, få den dårlegaste karakteren
"Eg har alt på stell her": når nokon har orden på alt, alt dei gjer er rett og lovleg
rørande: når noko påverkar kjenslene dine, gjerne ei kjensle som gjer at du vil ta vare på noko/nokon
kjeldetilvising: når kjelder er lagde inn i ein tekst
"Er du heilt fucka i hovudet?": ein frekk måte å spørje nokon om dei er dumme på
kjelder: ein stad der du har henta informasjon frå, til dømes ei bok eller ei nettside
"Bry deg du, då!": her: ironi, det betyr at personen ikkje vil at den andre skal blande seg inn og meine noko
sitat: ei ordrett avskrift / ein kopi av noko ein person har sagt eller skrive
dritbra: veldig bra
"Tek det i translate": når nokon vil bruke eit omsetjingsverktøy til å omsetje noko
"Stel sitat som ei skjor!": når nokon stel mange sitat frå andre. Skjora er ein fugl som er kjend for å stele, så her blir uttrykket brukt for å beskrive ein person som stel frå andre.
strøy om seg: når nokon bruker mykje av noko, til dømes pengar, utan å tenke seg så mykje om. Dei sløser.
parafrasering: noko som er skrive om. Innhaldet er det same, men det blir brukt andre ord.
sitatfusk: når nokon bruker sitat på feil måte. Det kan vere å skrive det av litt feil, eller lyge om kven som har skrive det.
nope: nei
NAV: ein offentleg etat eller eit offentleg kontor i Noreg for folk som treng økonomisk hjelp når dei til dømes har mista jobben sin eller ikkje kan jobbe fordi dei er sjuke
tvilsam moral: når nokon ikkje følger alle lover og reglar. Då kan vi seie at moralen er tvilsam.
svak kjeldekritikk: når nokon ikkje er så kritiske til det dei høyrer og les, men trur på det meste

Kva skjer om du fuskar på skulen?

Skulen din har reglar som seier noko om kva konsekvensane av fusk er. Finn ut kva reglane på skulen din seier om dette.

Unngå å forandre betydninga

Pass på at du ikkje held på med sitatfusk. Du har no lært at du kan sitere ordrett, altså å skrive av akkurat det som er sagt eller skrive av andre. Du kan også bruke indirekte sitat der du seier det same som nokon andre har sagt, men du bruker litt andre ord. I begge tilfella må du oppgi kjelda.

Døme: Viss far din seier: "Rydd rommet ditt", og du skal fortelje det til andre, vil du antakeleg ikkje gjenta det akkurat slik, men heller sagt: "Pappa seier at eg må rydde rommet mitt". Då har du brukt eit indirekte sitat.

Sjølv om du ikkje skriv av ord for ord, skal du passe på at du ikkje endrar på betydninga av det som er sagt. Orda du bruker i eit indirekte sitat, kan vise kva haldning du har til det du refererer. Sjå på desse døma:

Døme 1

Direkte sitat: "Eg er sint på Kim".
- Kjelde: Maria, 17 år
Indirekte sitat: Maria sa at ho hadde lyst til å slå Kim.

Døme 2

Direkte sitat: "Du skal ikkje tru at du er noko".
- Kjelde: Aksel Sandemose, En flyktning krysser sitt spor (1933)
Indirekte sitat: Sandemose skreiv at du ikkje skal skryte.

Diskuter:

Sjå på døme 1 og 2 over.
Kva har skjedd med sitatet (A) når det blir til eit indirekte sitat (B)?
Kvifor kan vi seie at det er sitatfusk?

Relatert innhald

Korleis sitere og vise til kjelder?

Lær korleis du siterer, refererer og viser til kjelder i tekstar du lagar.