Fagstoff

Helseeffektar av ioniserande stråling

Kor farleg ioniserande stråling er, avheng i stor grad av kor stor stråledose du får. I løpet av eit vanleg år får kroppen vår berre nokon få millisievert (mSv) i bakgrunnsstråling, noko som ikkje gir nokre påviselege helseeffektar. For at stråling skal skade helsa, må dosane vere mykje høgare.

Fly i lufta. Foto. — Visste du at du blir utsett for stråling når du flyg? Heldigvis er det svært små stråledosar det er snakk om! Ein flytur på éin time gir ein dose på 0,003 mSv. Til samanlikning får ein person i Noreg i gjennomsnitt 5 mSv frå naturlege og menneskeskapte kjelder.

Akutte stråleskadar og strålesjuke

Ein graf viser korleis ulike mengder ioniserande stråling fører til skadar på menneskekroppen. Illustrasjon. — Ioniserande stråling og skadar på menneskekroppen. Den lineære grafen er ei forenkling sidan det er både individuelle forskjellar og noko usikkerheit om effekten av eksponering. Stråledose i grafen er oppgitt i sievert (1 Sv = 1 000 mSv)

Dersom ein person får ein høg stråledose mot heile kroppen i løpet av kort tid, oppstår akutt strålesjuke. Dette skjer fordi strålinga skader eller øydelegg mange celler samtidig, noko som fører til symptom som kvalme, brekningar, diaré og infeksjonar.

Korleis påverkar ulike stråledosar kroppen?

0,2 sievert (Sv): Kroppen produserer færre kvite blodlekamar, noko som fører til eit redusert og svekt immunforsvar.
1,0 Sv: Dei første tydelege teikna på akutt strålesjuke viser seg.
2,0 Sv: Dei fleste vil overleve den akutte fasen, men det er stor risiko for å utvikle seinskadar som kreft seinare i livet.
3,0–4,0 Sv: Utan medisinsk behandling vil omtrent halvparten av dei eksponerte døy innan 30 dagar.
Over 5,0 Sv: Slike dosar fører til at nesten alle døyr innan kort tid.

Tenk gjennom!

Kvifor fører høge stråledosar til at immunforsvaret blir svekt, og kva symptom oppstår først ved akutt strålesjuke?

Seinskadar og låg stråling

Ved lågare stråledosar merkar ein som regel ingen akutte symptom, men strålinga kan likevel skade arvestoffet (DNA) i cellene. Dersom cellene reparerer skaden feil, kan det på sikt føre til utvikling av kreft. Kva krefttype som oppstår, avheng av kva organ som har blitt utsett for strålinga.

Kroppen sitt eige reparasjonssystem

Kroppen vår har effektive reparasjonsmekanismar. Når strålingsnivået er lågt, klarer cellene som regel å reparere DNA-skadane utan at det oppstår varige skadar.

Gjennom evolusjonen har alle levande organismar tilpassa seg ei viss mengde naturleg bakgrunnsstråling frå berggrunnen og verdsrommet.

Akutte stråleskadar og strålesjuke

Ioniserande stråling og skadar på menneskekroppen. Den lineære grafen er ei forenkling sidan det er både individuelle forskjellar og noko usikkerheit om effekten av eksponering. Stråledose i grafen er oppgitt i sievert (1 Sv = 1 000 mSv)

Korleis påverkar ulike stråledosar kroppen?

0,2 sievert (Sv): Kroppen produserer færre kvite blodlekamar, noko som fører til eit redusert og svekt immunforsvar.

1,0 Sv: Dei første tydelege teikna på akutt strålesjuke viser seg.

2,0 Sv: Dei fleste vil overleve den akutte fasen, men det er stor risiko for å utvikle seinskadar som kreft seinare i livet.

3,0–4,0 Sv: Utan medisinsk behandling vil omtrent halvparten av dei eksponerte døy innan 30 dagar.

Over 5,0 Sv: Slike dosar fører til at nesten alle døyr innan kort tid.

Tenk gjennom!

Kvifor fører høge stråledosar til at immunforsvaret blir svekt, og kva symptom oppstår først ved akutt strålesjuke?

Kroppen sitt eige reparasjonssystem

Kroppen vår har effektive reparasjonsmekanismar. Når strålingsnivået er lågt, klarer cellene som regel å reparere DNA-skadane utan at det oppstår varige skadar.

Gjennom evolusjonen har alle levande organismar tilpassa seg ei viss mengde naturleg bakgrunnsstråling frå berggrunnen og verdsrommet.