Lydtypar

Godt lydarbeid gir betre oppleving

Lydarbeid blir ofte teke lett på i medieproduksjonar. Det er det ingen grunn til. På ein enkel måte kan du kjapt heve lyd- eller filmproduksjonen med mange hakk ved å vere meir bevisst på lydarbeidet under opptak og i etterarbeid.

God lydkvalitet og bevisst bruk av lyd er heilt avgjerande for om eit medieprodukt blir bra eller dårleg.

Fire lydtypar

Vi har fire lydtypar:

• tale
• miljølyd
• effektlyd
• musikk

Ved å kombinere lydtypane på rett måte, skaper du lydbilete og styrker bodskapen i medieproduksjonen din.

Tale

Tale kan vere både monolog, dialog eller ein samtale mellom fleire, eller det kan vere lyd lagd på som ei forteljarstemme. Det kan vere spontan tale eller planlagd tale med manus. Val av ord, stemmestyrke og stemmeleie er viktig for korleis lyttarar oppfattar tale.

Dialog er den lyden som oppstår når to eller fleire menneske snakkar saman. Det er viktig å få så god kvalitet som mogleg når du gjer opptak av dialog, slik at alle kan høyre kva som blir sagt.

Monolog er tale frå ein person, til dømes ein nyheitsopplesar på radio. Ei roleg og behageleg stemme aukar truverdet og interessa for det nyheitsopplesaren seier.

Døme på ein monolog

Høyr Stina Åshildsdatter Grolid fortelje om ulike former for tale.

• Korleis lyttar du til tale?

• Kva kjenneteiknar tale som lydtype, tenker du?

Miljølyd

Miljølyd, som òg blir kalla kontentum, er den naturlege lyden som finst på ein stad. Han består av dei ulike lydane du kan høyre i eit miljø. Nokre miljølydar høyrer vi godt, andre er vi så vande til at vi ikkje tenker over at dei er der.

Tips til opptak av miljølyd ved intervju

Dersom du gjer lydopptak av eit intervju i ein park, i ein innkomsthall på ein flyplass, på leikeområdet i ein barnehage eller i eit møterom, vil det ligge miljølyd under dialogen.

Det er lurt å ta opp 20–30 sekund med berre miljølyd når du skal gjere intervju. Han kan brukast til å ligge under ein voiceover når du lagar ein reportasje. Slik kan du plassere lyttaren eller sjåaren i miljøet. Når du legg miljølyden under voiceoveren, opplever lyttaren å vere til stades der reportasjen er laga.

Effektlyd

Effektlydar er viktige å bruke når du lagar forteljingar. Effektlyd er enkeltlydar av kort varigheit som blir brukte som ein spesiell effekt i ein lydproduksjon. Du må bruke tid og finne dei rette lydeffektane spesielt når du lydlegg film, høyrespel eller reklame.

Det er vanleg å forsterke effektlydar i lydproduksjon slik at dei kan høyrast ekstra tydeleg.

Døme på effektlyd

Døme på effektlydar er skritt som nærmar seg, ei dør som blir lukka, ein kvist som blir knekt, ei klokke som tikkar, eller ein eksplosjon.

Opptak av effektlyd i studio

Ofte blir effektlydar laga i lydstudio, og det er ikkje alltid at den ekte lyden av ei handling gir den mest "realistiske" lyden. Eit slag på kinnet kan høyrast mykje meir dramatisk ut, og gjere mykje mindre vondt, om du tek lydopptak av to hender som blir klappa saman.

Du kan få ein ekstra fresande lyd av mat som blir steikt i ei steikepanne, ved å ta opp lyd av vatn frå springen.

Musikk

Musikk blir ofte brukt som verkemiddel i lyd- og filmproduksjonar og bidreg til å setje ei stemning. Musikk kan skape kjensler som frykt, spenning, tristheit eller glede.

I større produksjonar blir musikken spesialskriven for heile filmen eller lydproduktet og dermed tilpassa alle dramatiske endringar og situasjonar ned til minste detalj.

Lyd i og utanfor forteljinga

Eit viktig skilje i lydproduksjonar går mellom diegetisk og ikkje-diegetisk lyd.

Diegetisk lyd er lyd som finst i forteljinga. Det er lydar som personen i filmen òg kan høyre, som til dømes ein bil som køyrer forbi, eller musikk frå ein høgtalar.

Ikkje-diegetisk lyd, derimot, blir lagd på i etterarbeidet. Han er meint berre for publikum. Lyden skal skape rett stemning og forsterke opplevinga til lyttaren.

Sentrale fagomgrep

tale

menneskestemmer i lydproduksjon, døme: opplesing og spontan og planlagd dialog

miljølyd (kontentum)

bakgrunnslyden i lydopptak, døme: sus i tre, biltrafikk og fuglekvitter

effektlyd

enkeltlydar som forsterkar ei handling, døme: trinn på betong eller grus, ei dør som blir opna eller lukka, og glas som knuser

musikk

blir brukt for å skape stemning og forsterke kjensler hos lyttaren

diegetisk lyd

lyd i ei forteljing, som i ein scene der eit band øver, eller eit nys frå ein karakter

ikkje-diegetisk lyd

lyd som ligg utanfor filmen, som når spenningsmusikk er brukt for å skape forventningar hos publikum