UNESCOs verdsarvliste

Reiselivsdestinasjonar på UNESCOs verdsarvliste

UNESCOs verdsarvliste er ei oversikt over stader som er heilt spesielle i verda. Det kan vere unik natur eller viktige historiske bygningar. FN-organisasjonen UNESCO starta lista i 1972. Målet var å passe på verdifulle stader, slik at dei ikkje blir øydelagde av krig, utbygging eller slitasje.

For å komme på lista må ein stad ha det som blir kalla "framifrå universell verdi". Det betyr at staden er så viktig, at han har stor verdi for heile menneskeslekta, same kvar i verda ein bur.

Stadene blir delte inn i kulturarv og naturarv. "Kulturarv" kan vere gamle trehus eller historiske gruver. "Naturarv" kan vere djupe fjordar eller unike økosystem.

Når ein stad får status som verdsarv, følger det med eit stort ansvar. Landet som eig staden, må love å ta vare på han for framtidige generasjonar. Statusen gir staden høg status og tiltrekker seg mange turistar. Derfor må ein passe ekstra godt på naturen og miljøet på desse stadene.

Bryggen i Bergen

Bryggen i Bergen kom inn på verdsarvlista i 1979. Sidan Bergen blei grunnlagd på 1000-talet, har området vore eit knutepunkt for handel, spesielt då dei tyske hanseatane styrte tørrfiskhandelen her.

I dag er dei historiske trehusa eit av Noregs mest kjende landemerke og eit travelt senter for by- og kulturturisme. Hit kjem det turistar og cruisepassasjerar frå heile verda året rundt.

Besøkande kan gå på historiske vandringar i dei tronge smaua, eller besøke Schøtstuene og Det Hanseatiske Museum. Området byr òg på koselege nisjebutikkar, lokalt kunsthandverk, tradisjonelle serveringsstader og kort veg til kjende stader som Fisketorget og Fløibanen.

Turismen gir gode inntekter og arbeidsplassar for det lokale næringslivet. Samtidig skaper dei store mengdene med besøkande utfordringar. Det blir ofte svært trongt om plassen i høgsesongen, og det blir krevjande å verne dei sårbare trehusa mot slitasje.

Film: Vår verdensarv, Bryggen i Bergen

Dei tyske hanseatane sette djupe spor etter seg i Bergen. I filmen nedanfor (lengde 27:17) utforskar Silje Nordnes korleis desse handelsfolka forma byen og historia på Bryggen.

Urnes stavkyrkje

Urnes stavkyrkje ligg i Luster i Sogn. Ho blei bygd rundt 1130 og er den eldste av dei bevarte stavkyrkjene våre. I 1979 kom ho på UNESCOs verdsarvliste.

Reiselivet her er roleg og skjerma. Det betyr at det ikkje kjem gigantiske mengder turistar på ein gong, men heller besøkande som er ute etter stille kultur- og naturopplevingar.

Ein populær del av reisa er å ta Urnesferja frå Solvorn over Lusterfjorden. På Urnes kan turistar bli med på omvising i den 900 år gamle trekyrkja med dei unike treutskjeringane, eller gå ein tur blant eplehagane i bygda.

Det nye Urnes verdsarvsenter tilbyr interaktive utstillingar som omfattar stavkyrkjene, miljøet og lokal geografi. Senteret har òg ein kafé som serverer mat laga av lokale råvarer.

Fordi kyrkja ligg litt gøymd, slepp staden unna masseturisme. Det gjer det lettare å verne den sårbare trekyrkja mot slitasje, men det gjer òg at lokalsamfunnet tener mindre pengar på turismen samanlikna med større destinasjonar.

Film: Vår verdensarv, Urnes stavkirke

I filmen nedanfor (lengde 25:34) om Noregs eldste bevarte stavkyrkje ser Silje Nordnes nærmare på korleis kunstformene til vikingtida smelta saman med kristendommen.

Røros bergstad og Circumferensen

Røros bergstad og Cirkumferensen kom inn på verdsarvlista først i 1980 og deretter i 2010. Først blei den gamle trehusbyen verna. I 2010 blei området utvida med Cirkumferensen – dei omkringliggande gruvene, smeltehyttene og naturlandskapet som viser korleis koparverket fungerte.

Røros har gått frå å vere ein nedlagd gruveby til å bli ein levande og populær heilårs destinasjon for turistar. Byen er spesielt kjend for den rike matkulturen og dei lange tradisjonane.

Her kan besøkande vandre i dei verna trehusgatene, ta ein tur under jorda i Olavsgruva eller besøke Rørosmuseet. Om vinteren er det populært med hundekøyring, kanefart og den kjende marknaden Rørosmartnan. Om sommaren kan du ta fotturar eller sykle i naturen rundt.

Turistane kan overnatte på historiske gardstun og ete på prislønte restaurantar med lokal mat. Røros er eit godt døme på god berekraft: Turismen skaper mange jobbar og verdiar for lokalsamfunnet, samtidig som han bygger opp under og vernar den historiske identiteten til staden.

Film: Vår verdensarv, Røros bergstad og Circumferensen

Korleis vaks det fram ein heil by av trehus midt oppe på den kalde Rørosvidda? Bli med Silje Nordnes på ei reise gjennom den lange industri- og bergverkshistoria ved å sjå filmen nedanfor (lengde 27:26).

Bergkunsten i Alta

Eit område med bergkunst i Alta blei skrive inn på verdsarvlista i 1985. Helleristningane og hellemåleria her blei laga av jeger- og fangstfolk for mellom 2000 og 7000 år sidan, og utgjer Nord-Europas største samling av forhistorisk bergkunst.

I dag har staden utvikla seg frå eit ope arkeologisk felt til eit profesjonelt museum. Alta museum fungerer som verdsarvsenter og tilbyr spesialisert kunnskapsturisme der besøkande lærer om jakt, tru og kvardagsliv i steinalderen.

Om sommaren kan turistar gå på tilrettelagde gangvegar langs svaberget for å sjå dei tusen år gamle bileta på nært hald. Verdsarvsenteret har òg heilårs innandørs utstillingar, guida turar, museumsbutikk og ein kafé med utsikt over Altafjorden.

Senteret balanserer formidling og vern på ein god måte. Ved å leie dei besøkande langs bygde tregangvegar slepp ein slitasje direkte på berget. Det gjer at mange tusen turistar kan oppleve den sårbare kunsten utan at ristningane blir trakka sund.

Film: Vår verdensarv, Bergkunsten i Alta

Kva kan teikningane på berget lære oss om steinaldermenneska sin kvardag i nord? I filmen nedanfor (lengde 27:12) undersøker Silje Nordnes korleis jeger- og samlarfolket levde for fleire tusen år sidan.

Vegaøyan

Dette unike øyriket på Helgelandskysten blei skrive inn på verdsarvlista i 2004. Gjennom hundreår har fiskarbønder her tilpassa seg eit hardt liv ved havet, der det tette samspelet mellom menneske og natur spesielt har handla om den tradisjonsrike passasjen og røktinga av ærfugl.

I dag verkar området som ein typisk økoturisme- og naturbasert destinasjon. Verdsarvstatusen har gitt nytt liv til kystkulturen, og tilreisande kan oppleve padling og kajakkturar i skjergarden, overnatting i tradisjonelle rorbuer, fuglekikking og guida turar ut til historiske dunvær som Lånan.

Vega Verdsarvsenter formidlar den unike kysthistoria og byr på lokal sjømat i restauranten. For dei aktive finst det òg spennande tilbod som Vegatrappene og via ferrata opp det bratte kystlandskapet.

Senteret og reiselivet her viser korleis berekraft fungerer i praksis. Turismen skaper nye arbeidsplassar og hjelper til med å halde liv i fråflyttingstrua øysamfunn. Samtidig krev det streng styring av ferdselen, slik at besøkande ikkje forstyrrar det sårbare fuglelivet eller hekkeforholda i dunværa.

Film: Vår verdensarv, Vegaøyan

Korleis har det unike samspelet mellom menneske og ærfugl forma livet på Helgelandskysten? I filmen nedanfor (lengde 27:50) undersøker Silje Nordnes korleis eldgamle kysttradisjonar blir haldne i hevd gjennom berekraftig turisme.

Vestnorsk fjordlandskap

Dette fantastiske naturlandskapet blei skrive inn på verdsarvlista i 2005. Dei dramatiske fjordane med loddrette fjellsider og fossefall blir rekna blant dei mest spektakulære naturområda i verda, og viser korleis brear og elver har forma landskapet gjennom istidene.

I dag kombinerer området ein unik opplevings- og naturbasert masseturisme med moderne, grøne reiselivsløysingar. Tilreisande kan ta fjordcruise med utsleppsfrie elektriske båtar, padle kajakk under stupbratte fjellvegger, bli med på fartsfylt RIB-safari eller utforske panoramautsiktspunkt som Ørnesvingen og Dalsnibba.

Norsk Fjordsenter i Geiranger formidlar kunnskap om fjordlandskapet og naturen. Området tiltrekker seg tusenvis av internasjonale gjester til dei tradisjonsrike fjordhotella sine og populære pakketurar som "Noreg i eit nøtteskal".

Det høge besøkstalet skaper utfordringar med overturisme og miljøslitasje i høgsesongen om sommaren. Samtidig fungerer verdsarvstatusen som ei drivkraft for berekraft, der strengare miljøkrav og innføring av nullutsleppssoner for skip bidreg til å ta vare på det sårbare fjordmiljøet.

Film: Vår verdensarv, Vestnorsk fjordlandskap

Korleis bevarer vi nokon av dei mest berømte fjordane i verda når tusenvis av turistar strøymer til kvar sommar? I filmen nedanfor (lengde 27:00) undersøker Silje Nordnes korleis spektakulær natur blir kombinert med nye og grønare reiselivsløysingar.

Struves meridianboge

Struves meridianboge er eit vitskapsminne som kom inn på verdsarvlista i 2005. På 1800-talet blei det gjennomført ei gigantisk oppmåling frå Svartehavet til Nordishavet for å finne ut den nøyaktige forma og storleiken på jorda. Den norske delen av denne kjeda består av fire målepunkt i Finnmark.

I dag er Struves meridianboge ein utprega nisjedestinasjon retta mot spesielt interesserte innan geografi, vitskapshistorie og friluftsliv. Staden tiltrekker seg ikkje store folkemengder, men heller besøkande som ønsker unike turopplevingar kombinert med historisk kunnskap.

Besøkande kan dra på fotturar og ekspedisjonar til dei fire norske målepunkta, blant dei Meridianstøtten i Hammerfest og fjelltoppane Muvravárri og Bealjášvárri i Kautokeino. I Hammerfest blir det tilbode formidling og opplysningstavler på biblioteket og kulturhuset, i tillegg til guida turar i krevjande arktisk terreng.

Frå eit berekraftsperspektiv fører den beskjedne turismen til svært liten slitasje på naturen og miljøet. Samtidig gjer det låge besøkstalet at verdsarvstatusen gir avgrensa direkte økonomisk gevinst for lokalsamfunnet samanlikna med større turiststader.

Film: Vår verdensarv, Struves meridianbue

Korleis klarte forskarar på 1800-talet å måle jordas form ved hjelp av faste punkt i terrenget? I filmen nedanfor (lengde 25:10) undersøker Silje Nordnes historia bak dette imponerande vitskapsprosjektet og dei fire målepunkta i Finnmark.

Rjukan-Notodden industriarv

Industrilandskapet Rjukan-Notodden i Telemark kom inn på verdsarvlista i 2015. Området fortel historia om korleis vasskraft blei gjort om til elektrisk kraft for å produsere kunstgjødsel, noko som skapte eit globalt gjenombrot for prosessindustrien på begynninga av 1900-talet.

I dag er Rjukan-Notodden industriarv ein levande destinasjon for aktivt kultur- og opplevingsreiseliv, bygd rundt industri- og krigshistorie. Besøkande kan oppleve historievandringar i Rjukan sentrum eller Hydroparken på Notodden, ta ein tur med den historiske museumsbanen Rjukanbanen om sommaren, eller ta Krossbanen og Gaustabanen opp mot Gaustatoppen.

Norsk Industriarbeidermuseum (NIA) på Vemork formidlar den tunge industrihistoria og den verdsskjena tungtvassaksjonen frå andre verdskrigen. I tillegg tilbyr verdsarvsentera på Notodden og Rjukan god kunnskapsformidling, mens arrangement som Notodden Bluesfestival og Rjukan Ice Climbing Festival tiltrekker seg tusenvis av besøkande.

Satsinga på verdsarv og turisme fungerer godt i eit berekraftsperspektiv. Ved å ta i bruk og gjenbruke gamle fabrikkbygningar, jernbanespor og infrastruktur til ny næring, gir ein nytt liv, arbeidsplassar og lokal stoltheit til lokalsamfunn som tidlegare var prega av nedlagde industriar.

Film: Vår verdensarv, Rjukan-Notodden industriarv

Korleis skapte vasskraft og ingeniørkunst eit industrielt eventyr midt i det bratte Telemarkslandskapet? I filmen nedanfor (lengde 28:25) undersøker Silje Nordnes historia om dei enorme fabrikkane, rå kraft, og korleis stadene blei forma.