Gievrie jïh nåajtome
Gievrien jïh nåajtomen bïjre
Gievrien guvvieh saemiej veartenem jïh veartene-vuajnoem vuesiehtieh. Nåajtome lij vuekie åadtjodh daejredh guktie edtji sjïdtedh jïh buerie raeriem åadtjodh. Dehtie gievreste bööti daejremen ovmessien bïjre.
Gievrien bïjre
Westman, A. & Utsi, J. E. (2001) gærjam tjaaleme Gievrie-tijje – Saemiej gievriej jih reeligijovnen bijre. Ella Holm Bull daam gærjam åarjelsaemien-gïelese jarkoestamme. Dehtie gaalijistie åadtjobe daejredh åarjel-saemien gievrien jarngesne guvvie biejjeste. Biejjie tjaalasovveme goh njieljien-skaavhtes kroesse nieljie biejjie-laemtjiejgujmie. Gievrien raedtiem aaj jïjnjh ovmessie guvvieh.
Noerhte-saemien gievrie jeatjah-laakan. Dïhte golme veartanidie juakasovveme. Noerhte-saemien gievrien ovmessie guvvieh mah bijjemes, vöölemes jïh gaskoeh veartenem vuesiehtieh.
J. Qvigstad åarjel-saemien soptsesh tjöönghkeme jïh tjaaleme 1800-låhkoen minngie-gietjesne (Qvigstad/ Magga 1992). Aktede soptsesistie åadtjobe daejredh gievreste bööti daejremen ovmessien bïjre. Dennie gievresne bööti daejremen guktie bovtsigujmie galkin stuvredh. Gosse galkin mïnnijidh gööledh jallh duvrieh maalastalledh, dle tjoerin voestegh gievriem gihtjedh, mejtie aevhkesne mïnnedh. Dam maam gievrie vaestiedi dle tjoerin goltelidh. Dejnie gievrine saemieh dan stoere jaahkoem utnin. Idtjin goh naakenem darjoeh eannan voestegh lin gievriem gihtjeme jïh vaestiedassem åådtjeme.
Daejstie gaaltijijstie åadtjobe daejredh guktie dovletje saemieh sijjien veartenem vööjnin gusnie jielieminie. Åadtjobe aaj daejredh guktie saemiej gorkesimmie jïh jaahkoe.
Nåajtomen bïjre
Nåejtie dïhte gie gievriem nuhtji. Gosse edtji nåajtodh dellie aktem viejhkiem bïeji gievrie-naahkan gusnie dah guvvieh tjaalasovveme. Gievrie-bielien aaj ovmessie sïlph, meessegh, måaroe-stuhtjh jïh juvre-baenieh dibrehtamme. Dah faamoem jïh tjoejem geavran vedtin gosse nåejtie meevri. (Westman & Utsi 2001)
Nåajtoemisnie dle nåejtie eelki vietjierinie tsaepmedh guktie dïhte viejhkie edtji juhtedh jïh guvvide vuesiehtidh. Destie dle nåejtie åadtjoeji lohkedh guktie edtji sjïdtedh.
Jaepien 1942 Andreas Wilks soptsesti maam satne gïevrien bïjre govleme (Andersson (red.) 1992). Soptsesti jïjnjh guvvieh gievresne, dovne siejpeste, gierhkeste, riepeste jïh bovtseste, jïh aaj guvvieh dejstie sjuevnjeds jïh tjuavkeds viehkijste. Jis dïhte viejhkie (væjsere) sïejpese vuesiehti, dle edtji sïejph båetedh krievvide. Dellie tjoerin vaarrestidh jïh dam krievviem geehtedh. Jis viejhkie bovtse-gåvvan vuesiehti, dellie dïhte krievvie edtji sjïdtedh jallh nåhkedidh. Jis jaemie-gåvvan vuesiehti dellie naaken edtji jaemedh. Åadtjobe aaj daejredh goh dïhte nåejtie edtji nåajtodh dellie tjoeri oktegims lohkedh, maam dïhte viejhkie vuesiehti. Jïh muvhth nåejtieh provhkin joejkedh aaj, goh gievrine tjïskesin.
Dejstie gaalijijstie maehtebe guarkedh nåejtien faamoe gievresne lohkedh guktie dïhte viejhkie vuesiehti dej ovmessie guvvide. Nåejtie mubpide saemide aaj saarnoeji guktie edtji sjïdtedh jïh destie raeriestidh.
Dah gïeh sealadamme meehtin nåejtien sæjjan gaagkijinie tjöödtjestidh. Dah lin gellien aejkien nåejtien dah åemieh slïekth. Geavoen tjirrh meehti dejgujmie digkiedidh edtjin elties bovtside ryöjnesjidh. Dam darjoejin dan guhkiem guktie sjïelh vedti. Dennie gaskesne vaaksjoejin dejtie vaeride mah sjïere nåejtien slïektide veadtaldihkie (Westman & Utsi 2001).
Jis gie vaaregelaakan skïemtjes sjïdteme, dellie aaj gellien aejkien nåejtiem gåhtjoejin viehkiehtidh juktie dïhte skïemtjije edtja jealajidh. Nåejtie meehti dovne digkiedidh dejgujmie mah sealadamme. Nimhtie dah saemieh jaemie-aajmojne gaskesadtin.
Goh noerhte-laanti staati åejvieladtjh jïh hearrah 1700-låhkoen mieriedin saemiej gievrie lin «Bahhan dïrrege», dellie ij lij luhpie vielie dejtie gievride nuhtjedh.