Skip to content
English

Subject

Task
Additional content

Barkh healsoe-faagine

Daelie edtjh barkoe-faageles teemine healsoe-faageste barkedh. Datne edtjh darjoemassem veeljedh jïh barkoe-buerkiestimmiem (loggem) tjaeledh.
Ovmessie healsoe-faagh jåarhkeskuvlesne. Guvvie.

1. Veeljh darjoemassem

Datne edtjh barkoe-prosessem/darjoemassem veeljedh jïh dam buerkiestidh. Digkedh lohkehtæjjine jïh veeljh teemam mejnie sïjhth barkedh. Darjoeh barkoe-buerkiestimmiem gusnie faage-maahtoem jïh sjiehteles faage-gïelem nuhtjh.

Mejnie barkedh?

  • healsoevoete

  • byjjenimmie

  • maanah jïh noerh

  • maana-såjhtoe

  • voerese-hokse

  • skïemtjelasse

  • ov-læhkoe

  • fysiske healsoe

  • psykiske healsoe

  • irhkeme

  • geeruvevoete

  • gaskesadteme

  • saemien healsoe

  • jeatjah

2. Guktie barkoe-buerkiestimmiem darjodh

Datne edtjh barkoe-prosessem/darjoemassem åehpiedehtedh jïh guvviejgujmie aaj vuesiehtidh maam darjoeh:

  1. Tjaelieh gåessie, gusnie jïh gie edtja barkemem/darjoemassem darjodh.

  2. Tjaelieh maam edtjh darjodh jïh man åvteste.

  3. Tjaelieh mah viehkievierhtieh mejtie utnedh jïh HMS-råajvarimmieh (healsoe, byjrese jïh jearsoesvoete).

  4. Vuesehth jïh soptsesth guktemeslaakan barkedh jïh vaelieh guvvieh mearan barkeminie.

  5. Tjaelieh jïh vuesehth maam darjoejih, guktemeslaakan darjoejih jïh maam tjoerih jeatjahtehtedh jïh orresistie darjodh.

  6. Tjaelieh jïh vuesehth guktie gåaradi jïh maam lïereme.

Vaeltieh guvvieh mearan barkeminie

Datne edtjh vuesiehtidh maam darjoeh jïh guktemeslaakan barkh. Vaeltieh guvvieh mearan barkeminie.

Mah sjïere faage-baakoeh daerpies?

Mah sjïere baakoeh daarpesjh? Tjaelieh dejtie, ohtsedh sjïehteles baakoeh (substantijvh), v.g.:

  • goerehtimmie, raerie, daalhkese, jårremestovle, klaahka

Guktie edtjh darjodh? Tjaelieh guktemeslaakan darjodh, ohtsedh sjiehteles baakoeh (verbh), v.g.:

  • gihtjehtidh, læjnoedidh, goerehtidh, raeriestidh, vaaksjodh, jealajehtedh

3. Tjaelieh barkoe-buerkiestimmiem (loggem)

1. boelhke

  • Aalkoe (daatove/tsåahka):

  • Orrijimmie (daatove/tsåahka):

  • Barkijen nomme/barkiji nommh:

  • Barkoe-sijjie/skuvle:

2. boelhke

  • Maam darjodh:

  • Man åvteste dam darjodh:

  • Guktie edtja sjïdtedh (barkemen/darjoemassen ulmie):

3. boelhke

  • Dïrregh/maskijnh mejtie utnedh:

  • Ïebnh/materijaalh mejtie utnedh:

  • Man jïjnjh/jïjnjem daarpesjh:

4. boelhke

  • Man dovres sjædta:

  • Guktemeslaakan darjodh:

  • HMS-råajvarimmieh (healsoe, byjrese jïh jearsoesvoete):

5. boelhke

  • Maam darjoejih (datne/dov dåehkie):

  • Maam tjoerih jeatjahtehtedh/ jeatjahlaakan darjodh:

  • Maam tjoerih orrestistie darjodh:

6. boelhke

  • Guktie minngemes sjïdti:

  • Guktie tuhtjh gåaradi:

  • Maam lïereme:

4. Vaestedh

  1. Guktie gåaradi barkoe-buerkiestimmiem (loggem) tjaeledh? Mij lij aelhkie, mij lij geervebe? Buerkesth man åvteste.

  2. Datne jienebh baakoeh daarpesjih mah eah åarjel-saemien baakoe-gærjine gååvnesh?

  3. Mah lööneme-baakoeh datne daarpesjih?

  4. Naan orre seerkeme-baakoeh jïjtje darjoejih?

Daesnie nuhteligs litteratuvrh:

Ammehjelpen. (2005). Njammemen bïjre [Nedtetjaalege]. https://ammehjelpen.no/ammeveiledning-pa-ulike-sprak/

Balto, A. M., Sarri, C., Eriksen, A. I. S., & Kuhmunen, G. (2019). Maanaj gaavhtan – Mánáj diehti ‒ Unna olbmožiid dihtii ‒ Med tanke på barna. Sámos, Saemiedigkie/Sametinget.

Bergman, E., & Lindquist, S. (2015). Queering Sápmi ‒ Saemien soptsestimmieh normi ålkolen. (Prosjekten aajhterh: Sáminuorra jïh Ögonblicksteatern). Qub Förlag.

Diabetesforbundet. (u.å.). Diabetesen bïjre: Fakta om diabetes CD1 sørsamisk spor 5-7 [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=Hy_I8BRUXUw

Dunfjell, N. O. O. (2021, 10. juni). Skuvlebïenghkeste skïemtjegåetiebarkose [Portrett av Jonill Margrethe Fjellheim Knapp]. Ungdomsmagasinet Š. https://ungdomsmagasin.no/sma/blog/2021/06/10/skuvlebienghkeste-skiemtjegaetiebarkose/

Helse Nord / Healsoe Noerhte. (2020). Sjïerehealsoedïenesjh saemien årroejidie (Strategijetjaatsege).

Helsenorge. (u.å.). Ektieveeljeme ‒ Maahtah meatan årrodh moenedh. https://www.helsenorge.no/4a8b39/globalassets/samvalg/samvalgsdokumenter/brosjyre_samvalg_sorsamisk.pdf

Hætta, I. L. (2011). Manne Månnoeh Mijjieh – Aamhtes-gærja – Mijjen kråahpe jïh healsoevoete – Mijjen beapmoe jïh mijjen vaarjoeh. (U. Steinfjell, Åarjelsaemien gïelese). Iđut.

Joma, J. (2014). Saemesth munnjan. Røyrvik kommune.

Jåma, M. K. (2020). Sjædtoeh. Aajege – Saemien gïele- jïh maahtoejarnge. Plaassja. https://aajege.no/portfolio/sjaedtoeh-medisinplanter/

Jåma, S., & Granefjell, A. J. (2019). Saemesth maanine. Aajege – Saemien gïele- jïh maahtoejarnge. https://aajege.no/portfolio/saemesth-maanine-snakk-samisk-med-barnet/

Kuhmunen, A. S. B. (2018). Jeatjah vuertiemisnie – Adopsjovne Saepmesne. Text & Kultur AB.

Nasjonalt senter for aldring og helse. (u.å.). Demensen bïjre: Åarjelsaemien ‒ Bïevnesh jïh dïrregh saemien gïeline jïh kultuvreperspektijvine. https://www.aldringoghelse.no/demens/sorsamisk/

Thomasson, J. (1991). Ånnetji saejrieh jïh vertemen bïjre. Åarjel-saemieh, (4), 43–46. Saemien Sïjte.

Torgersen, T.-V. (2016). Kråahpe. (E. B. Jonassen, Åarjelsaemien teekste). ČálliidLágádus.

Turi, A. L., & Bals, M. (2010). Dah mubpien bealan vuartasjieh – Mij dïhte neerrehtimmie jïh guktie dam orrijehtedh. (U. Steinfjell, Åarjelsaemien teekste). ČálliidLágádus.

Utsattmann. (u.å.). Almah gïeh seksuelle irhkemh gïerteme maanabaelien. https://aarjel.utsattmann.no/

Written by Marit M. Fjellheim.
Last updated 03/24/2026