Marie Sklodowska Curie lei fysihkkar guhte fuobmái rádioaktiiva vuođđoávdnasiid poloniuma ja radiuma ovttas isidiin, Pierre Curie.
- Máid mearkkaša ahte okta vuođđoávnnas lea rádioaktiiva?
- Gos periodavuogádagas gávdnat mii daid lunddolaš rádioaktiiva vuođđoávdnasiid?
- Mii dáhpáhuvvá rádioaktiiva ávdnasa suotnjariiguin mat sáddejuvvojit elektralaš gietti čađa?
- Mii suonjardemiid boahtá rádioaktiiva ávdnasiin?
- Máid mearkkaša ahte suonjardeapmi lea ioniserejeaddji?
- Mo mii čilget ahte elektrovnnat bohtet rádioaktiiva atomaváibmosis?
- Mo sáhttit geahččaladdama bokte čájehit ahte alfa-, beta- ja gammasuotnjariin leat iešguđetlágan návccat beassat materiálaid čađa?
- Mii oaivvilduvvo go lea sáhka rádioaktiiva ávdnasa bealidanáiggi birra?
Fasihttaevttohus - ioniserejeaddji suonjardeapmi
- Dat ahte vuođđoávnnas lea rádioaktiiva, mearkkaša ahte das leat bissomeahttumis atomat mat sáddejit olggos suonjardeami partihkkalhámis dahje elektromagnehtalaš suonjardeapmin.
- Rádioaktiiva vuođđoávdnasiid gávdnat vuolimusas periodalaš vuogádagas. Buot vuođđoávdnasat poloniuma (nr. 84) rájes ja das duohko leat rádioaktiiva.
- Dat vuolgá das man suonjardansortta birra lea sáhka; alfa, beta vai gamma. Ovdamearkka dihte geasuha negatiiva láddagas positiiva alfapartihkkaliid.
- Alfapartihkkaliin lea váimmus mas leat guokte neutrovnna ja guokte protovnna, betasuonjardeamit leat elektrovnnat. Røntgen- ja gammasuonjardeamit leat fotonat. Dáin lea gammasuonjardeamis buot eanemus energiija.
- Ioniserejeaddji suonjardeapmi sáhttá časkit luovos elektrovnnaid atomain maid deaivá. Atoma mas gártet unnit elektrovnnat go protovnnaid lohku váibmosis, šaddá ionan.
- Go neutrovnnat váibmosis bávkkehit, de dat láhppet ovtta (negatiiva) elektrovnna, ja ávdnejuvvo (positiiva) protovdna.
- Jus mis leat alfa- ja betsuonjardangáldut ja geigerlohkki, de mii sáhttit iskat iešguđet materiálaiguin man ollu dárbbašuvvo bissehit suonjardeami.
- Beallidanáigi lea áigi mii manná ovdal go bealli radioaktiiva ávdnasa mássas (atomaid lohku) lea nuppástuvvon eará vuođđoávnnasiin.
