Saemien lidteratuvre-histovrije

Mij tjiehpies-lidteratuvre?

Jiehtege tjiehpies-lidteratuvre båata dehtie fransken jiehtiegistie «belles-lettres». Daate lidteratuvre edtja estetiske dååjresem lohkijasse vedtedh.

Man bïjre tjiehpies-lidteratuvre? Gosse tjaelije tjiehpies-lidteræære teeksth tjaala dellie fantasijem nuhtjie. Ij daarpesjh tjaeledh saetnies heannadimmiej bïjre, maahta soptsesem hæhtadidh. Gosse tjaelije soptsesem hæhtadamme, ibie dellie sïjhth dam lohkedh? Mijjieh gujht læjhkan soptsesem sïjhtebe lohkedh, dan åvtese mijjieh joe guarkeme tjaelije lea soptsesem hæhtadamme. Læjhkan gosse mijjieh lohkebe dellie maehtebe goh soptsesen sïjse tjaangedh jïh dan sisnie jieledh. Dellie kanne guarkebe guktie persovnh/almetjh soptsesisnie ussjedieh jïh dåemiedieh. Naemhtie maehtebe dovne almetjidie jïh heannadimmide guarkedh, jalhts daejrebe soptsese ij leah saatnan.

Mij saemien tjiehpies-lidteratuvre?

Guktie edtjebe bïhkedidh mij saemien tjiehpies-lidteratuvre? Gaajhkem maam saemien tjiehpies-lidteratuvren tjaelijh tjaelieh saemien tjiehpies-lidteratuvre?

Tjiehpies-lidteratuvre edtja mijjem faepieldidh jïh dååjrehtimmieh mijjese vedtedh, men aaj edtja goerkesem jïh daajroem vedtedh – ånnetji jeatjhlaakan goh aamhtese-prosa. Tjiehpies-lidteratuvren teeksth maehtieh aaj mijjem maam akt lïeredh. Jïh teeksti tjïrrh maehtebe mijjen jallh mubpiej almetji åssjaldahkh jïh dååjresh åahpenidh. Tjiehpies-lidteratuvre maahta seabradahkem laejhtedh jïh mijjen vuajnoeh baajnehtidh.

Gærjesne «Nu gárvvis girdilit» dotkije Harald Gaski tjaala tjiehpies-lidteratuvre edtja nasjonaale domtesh lohkijidie vedtedh, seabradahken speejjelinie årrodh jïh lohkije edtja lïeredh guktie saemieh ussjedeminie.

Maam vïenhth Harald Gaski meala? Guktie lidteratuvrh maehtieh seabradahken speejjelinie årrodh? Dov mïelen mietie tjiehpies-lidteratuvre vihkeles? Jallh ajve maam akt maam mijjieh lohkebe jïh dååjrehtibie gosse edtjebe eejehtidh?

Saemien lidteratuvre göökte boelhkide juakasovveme learoe-soejkesisnie:

• daaletje tïjjeste

• båarasåbpoe teeksth

Saemien lidteratuvre-histovrije

Daate åehpiedehteme saemien lidtertuvre-histovrijem vuesehte åarjel-saemien perspektijveste.

Åejvieboelhkh

• Jaepien 1557 voestes baakoe-læstoe, Stephen Borroughs

• 1600-låhkoste: Kristeles teeksth

• 1900-låhkosne: Gærjah saemiej jielemen bïjre

• 1800-låhkoen: Guhkies episke vuelieh/joejkeme-teeksth

• 1970–2000: Daaj-baaletje lidteratuvre

• 2000: Orre boelve

1600-låhkoen mænngan

Åarjelsaemien raedtesne hearrah jïh misjonæærh kristeles teeksth tjeelin

• Jaepien 1619: Akte Abc jïh messehåndbok, åarjel-saemien smaaregisnie

• Jaepien 1633: Katekismus, åarjelsaemien smaaregisnie

• Jaepien 1638: ABC-gærja, noerhte-smaaregisnie, julevsaemien gïelesne

• Jaepien 1643: Sveerjen reerenasse nænnoesti hearra Torneåeste man nomme Johannes Jonæ Tornæus edtji sveerjen gærhkoegïete-gærjam Manuale sueticum jarkoestidh saemien-gïelese. Jaepien 1648 gærja trygkesovvi. Tornæus pryövi aktem ektiesaemien tjaeleme-gïelem sjugniedidh torne-smaaregen mietie. Men idtji numhtie sjïdth.

• Jaepiej 1701–13 Lars Rangius abpe Orre Testamentem jarkoesti, men ajve Jåhhan vaentjele trygkesovvi. Lars lij hearra Silbojokkesne Pite Lappmaarhkesne.

• Jaepien 1726 Simon Angurdolf Granmark ABC-gærjam jïh Katekismusem jarkoesti. Åarjel-saemien smaare-gïelem nuhtji.

• Jaepien 1738 Petrus Fiellströms katekismusem, grammatihkem jïh baakoe-gærjam tjeeli upmeje-saemien smaare-gïelesne.

Olaus Sirma (1650–1719)

Olaus Sirma skuvlem Upmejisnie veedtsi jïh hearrine sjïdti. Dïhte göökte vuelieh/faavrenesh tjeeli mej nommh Guldnasas jïh Måersie faavroes.

Olaus Sirma teekstide professorese vedti gïen nomme Johannes Schefferus. Schefferus teekstide tjeeli gærjesne Lapponia, mij jaepien 1673 trygkesovvi.

1800-låhkoen mænngan

Anders Fjellner (1795–1876)

Fjellner göökte episke vuelieh tjeeli:

• Biejjie-baernien såangoe Jeahnaj eatnamisnie

• Biejjie-nïejten sealadimmie

Dïhte hearra-ööhpehtimmiem veelti Uppsalan universiteetesne. Dan mænngan Gárasavvonisnie hearrine barki Noerhte-Sveerjesne. Goh naan jaepieh desnie barkeme dellie voenese Suorsán juhti.

Vuelesne Biejjie-baernien såangoe Jeahnaj eatnamisnie åadtjobe govledh Biejjie-baernien bïjre mij buektehte Jeahna-nïejtem vitnedh, jïh dejnie pruvri. Dej maanah leah saemiej maadter-aahkah maadter-aajjah, jïh naemhtie saemieh maehtieh jiehtedh dej laahkoeh/maadtoeh eevre bååstide Biejjie-aehtjeste båetieh.

1900-låhkoen

Gærjah saemiej jielemen bïjre

• Johan Turi (1854–1936). Jaepien 1910 Johan Turi gærjam Muitalusat sámiid birra bæjhkoehti, noerhtesaemien-gïelesne..

• Anta Pirak (1873–1951). Jaepien 1933 Anta Pirak gærjam Jåhtte sáme viessom bæjhkoehti, julevsaemien-gïelesne.

• Anders Larsen (1870–1949). Jaepien 1912 voestes romaane Beaivi-álgu saemien-gïelesne bæjhkoehti.

Åarjelsaemien raedtesne

• Elsa Laula Renberg (1877–1931). Jaepien 1904 Elsa gærjam Innför lif eller död bæjhkoehti. Gærjesne saemiej reaktaj bïjre tjeeli.

• Nils Mattias Andersson (1882–1974). Jaepien 1960 vueliem Åvlavuelien råantjoeh joejki Svöörjen raadijovisnie.

• Knut Bergsland (1914–1998). Jaepien 1943 gærjam Gåebrehki soptsesh bæjhkoehti. Gærjesne soptsesh mah saemieh Julia Axmann jïh jienebh saemieh soptsestamme.

1970-2000

Daaj-baaletje lidteratuvre. 1980- jïh 1990-låhkoej gellie tjaelijh lyrihkem saemien-gïelesne tjeelin. Muvhth saemien tjaelijh daaroen-gïelesne jallh jeatjah gïeline tjeelin dan åvteste eah skuvlesne lïereme jïjtse gïelem tjaeledh.

• Jaepien 1974 Paulus Utsi dikte-gærjam Giela giela bæjhkoehti.

• Jaepien 1970 Kirsti Paltto gærjam Riđđunjárga bæjhkoehti.

• Jaepien 1976 Marry A. Somby voestes saemien maana-gærjam Ámmul ja alit oarbmælli bæjhkoehti.

• Jaepien1987 Gaebpien Gåsta voestes åarjelsaemien dikte-gærjam Gaaltije bæjhkoehti.

• Jaepien 1988 Nils Aslak Valkeapää gærjam Beaivi áhčážan bæjhkoehti.

Jeatjah gærjah åarjel-saemien dajvesne

Tjaelijh mah eah saemien-gïelesne tjaaleme

• Ailo Gaup

• Aagot Vinterbo-Hohr

• John Gustavsen

• Magnar Mikkelsen

• Roald Wold Karlsen

2000 Orre boelve

Tjaelijh mah åarjel-saemien gïelesne tjaaleme

• 2000: Ella Holm Bull, Ov-messie darjomesh

• 2008: Lajla Mattsson Magga, Meerke

• 2008: Anne-Grete Leine Bientie, Vadtese

• 2011: Madeleine Renhuvud, Miesie Mavve vïdtjele juelkiej nelnie

• 2012: Joseph Fjellgren, Föörhkeden tjearoem

• 2012: Anita Dunfjeld Aagård, Lilja stoerre-åabpine sjædta

• 2013: Anne-Grethe Leine Bientie jïh Aina Bye, Lengselen er et følehorn – vaadtsahtallem ussjedallem

• 2013: Åse Klemetsson, Loeves baenie

• 2016: Lajla Mattsson Magga, Mojhtesh

• 2016: Anne-Grethe Leine Bientie, Joekoen sjïehteles ryöjnesæjja

• 2021: Anne-Grethe jïh Bierna Leine Bientie, Jaememe mijjen luvnie jeala

Jeatjah vihkeles tjaelijh

• Sigbjørn Skåden

• Ann Helen Lestadius

• Niilas Holmberg

• Ravdna Carita Eira

• Jens Martin Mienna

• Harald Gaski