Hopp til innhald

  1. Home
  2. Religion og etikkChevronRight
  3. EtikkChevronRight
  4. Etiske omgrep og modellarChevronRight
  5. DydsetikkChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Dydsetikk

Du kjenner sikkert til nokon verkeleg gode menneske, nokon du ville kunne kalle eit moralsk førebilete. Kva er det som kjenneteiknar desse personane, og korleis kan vi sjølv utvikle oss i same retning? Dette er sentrale spørsmål i dydsetikken.

Ifølgje dydsetikken er nøkkelen til lykke å bli ein god person. Viss du utviklar deg til å bli eit godt menneske, vil du vite kva som er rett og gale i ulike situasjonar. Du vil realisere det beste i deg sjølv og det beste for samfunnet du er ein del av.

Dydsetikken fokuserer mindre på enkelthandlingar og meir på personen som utfører handlinga. Målet med dydsetikken er å utvikle ein god moralsk karakter og bli en person med dei rette kjenslene, dei rette haldningane og ei velutvikla moralsk dømmekraft.

Vi finn ulike former for dydsetikk langt attende i historia, og moderne dydsetikk har røter attende til Aristoteles.

Lykka og det gode livet

Aristoteles startar med å spørje kva som er målet med livet. Han tenkjer at målet for alt levande og alle ting må vere at dei skal fungere best mogleg. Målet for ein stol er til dømes at han skal vere god å sitje på, og målet for eit frø er å utvikle potensialet sitt og vekse opp til ein fullvaksen plante.

På same måten som ein plante fungerer også mennesket best når det lever i samsvar med sin eigen natur og utviklar dei særeigne evnene sine. Men kva for spesielle evner har mennesket? Ifølgje Aristoteles er det som skil mennesket frå plantar og dyr, evna vår til å bruke fornufta. Målet til mennesket må vere å utvikle dei rasjonelle eigenskapane våre.

Det er først når vi utviklar fornufta, at mennesket kan oppnå Eudonomia. Eudonomia kan omsetjast med «lykke» eller «eit godt liv». For Aristoteles er ikkje lykke berre ei personleg kjensle eller oppleving, det er ei realisering av mennesket sitt fulle potensiale. Eit menneske som har nådd eudonomia har derfor både realisert det beste i seg sjølv og det beste for det samfunnet han eller ho er ein del av.

Eit eiketre som står på ei høgd med utsikt over havet. Foto.
Eit tre er avhengig av sol og regn og god jord for å vekse opp og realisere moglegheitene sine. Ifølgje Aristoteles er også menneska avhengig av ytre forhold for å realisere seg sjølv og bli lykkelege. Dei treng både pengar, god helse og ein omsorgsfull familie. Det er altså ikkje nok å berre realisere dydane for å bli lykkeleg. Du er også avhengig av ein porsjon flaks.

Dydar og lastar

For å fungere best mogleg må mennesket utvikle dydane. Dydane er stabile disposisjonar eller karaktertrekk hos eit menneske. Dei kan både vere intellektuelle som visdom og klokskap eller moralske som mot, ærlegdom og rettferd.

Når ein skal utvikle dydar som mot, gjevmildskap og stoltheit, er det viktig å finne den rette balansen mellom ulike ytterpunkt. Aristoteles kallar desse ytterpunkta for lastar. Lastane er negative eigenskapar eller karaktertrekk som feigskap, gjerrigskap eller arroganse. Dei er ofte kjenneteikna ved at dei representerer ein mangel eller ei overdriving av ein spesiell dyd. Den gjerrige manglar til dømes gjevmildskap, og den arrogante har for mykje stoltheit.

Viss du til dømes har for lite av dyden mot, er du feig, men viss du har for mykje mot, er du dumdristig. Både feigskap og dumdristigheit er lastar. Den modige må derfor følgje den gylne middelvegen mellom desse to ytterpunkta.

LAstar (for lite)

Dydar (middelvegen)

Lastar (for mykje)

Feigskap

Mot

Dumdristigheit

Gjerrigskap

Gjevmildskap

Sløseri

Askese

Måtehald

Fråtsing

Kranglete

Venleik

Smiskete

Audmjukskap

Stoltheit

Arroganse

Gravalvor

Humor

Klovnaktig

Dei dydane Aristoteles framhevar, er sterkt prega av det samfunnet han levde i. Dydsetikken har derfor blitt kritisert for å vere for sterkt knytt til den kulturen ein tilhøyrer. Aristoteles forsvarer til dømes slaveri, som var vanleg på hans tid. Samtidig finn vi dydar som mot, måtehald og ærlegdom i dei fleste kulturar. For å tilpasse dydsetikken vår tid har moderne dydsetikarar også lagt til nye dydar som ein ikkje finn hos Aristoteles, som medynk og velgjerd.

Eit fly er på veg til å krasje inn i World Trade Center.
Kan ein terrorist vere modig? Etter terroraksjonen mot World Trade Center 11 september 2001 kalla en amerikansk talkshow-vert terroristane modige fordi dei ofra sitt eige liv. Dette skapte ein veldig debatt i USA. Aristoteles ville nok ikkje ha kalla terroristane modige, fordi dei ikkje realiserte noko godt. Han meinte at alle dydane hang saman, og terroristane manglar dydar som visdom og praktisk klokskap. Sidan handlingane til terroristane var umoralske, kan dei heller ikkje vere modige.

Øving gjer meister

Det neste spørsmålet Aristoteles stiller, er korleis vi kan utvikle dydane og bli gode menneske. Ifølgje Aristoteles er mennesket eit samfunnsvesen. Målet med dydane er å fungere best mogleg saman med andre menneske, og som barn lærer vi dei forskjellige dydane av familien og samfunnet rundt oss.

Men for Aristoteles kan ikkje menneske bli oppdradde i dei forskjellige dydane på same måten som ein oppdrar ein hund. Du lærer dydane gjennom praktisk øving og sjølvstendige val. Ved å gjere det til ein vane å ta rette val i ulike situasjonar vil du etter kvart trene opp kjenslene dine til å følgje fornufta og gjere det som er rett.

Viss du til dømes gjer det til ein vane å ikkje lyge, vil det etter kvart bli vanskelegare og vanskelegare for deg å lyge, og du vil til slutt bli ein ærleg person. I dydsetikken spelar kjenslene ei viktig rolle. Det er først når du har trent opp kjenslene slik at du handlar ærleg, modig og rettferdig fordi du har lyst, at du har nådd målet og blitt verkeleg god.

Portrettbilete av dei fire bloggarane Suzanne Aabel, Sophie Elise Isachsen, Marna Haugen og Emilie Nereng "Voe". Foto.
I dag er det mange bloggarar og influensarar som gir råd og tips til korleis du kan forbetre deg og få eit lykkelegare liv. Ser du nokon likskapar og forskjellar mellom bloggarar, influensarar og dydsetikken? Her er fire kjende bloggarar. Frå venstre Suzanne Aabel, Sophie Elise Isachsen, Marna Haugen og Emilie Nereng “Voe”.

Praktisk klokskap

Dydsetikken har blitt kritisert for å vere vanskeleg å bruke i praksis. I moralske spørsmål må vi av og til velje mellom ulike dydar. Viss ein ven spør deg om å låne mange tusen kroner, skal du vere gåvmild og seie ja eller måtehalden og seie nei?

Ifølgje Aristoteles er det ikkje mogleg å lage ei bruksrettleiing for kva som er moralsk rett og gale i kvar enkelt situasjon. Menneska er forskjellige, og kvar og ein situasjon er unik. Det viktigaste er derfor å utvikle og øve opp ei personleg dømmekraft.

Aristoteles kallar evna til å ta rette moralske avgjerder i konkrete situasjonar for fronesis, som kan omsetjast med «praktisk klokskap». Praktisk klokskap er evna til å vite kva som krevjast kva tid og av kva for grunnar. Den rette handlinga for Aristoteles er derfor den som ein klok person ville vald i kvar og ein situasjon.

Kjelder

Aristoteles (1999) Den Nikomakiske etikk. Oslo: Bokklubben Dagens Bøker

Hursthouse, R. (1999) On virtue Ethics. Oxford: Oxford University Press

Johannesen, K.E & Vetlesen, A.J. (2000) Innføring i etikk. Oslo: Universitetsforlaget

Læringsressursar

Etiske omgrep og modellar