Fagstoff

Saemien tjaeleme-histovrije

Saemien-gïele iktegisth evtiesåvva jïh jeatjahtåvva. Man åvteste? Jeatjah gïelh maehtieh gïelem baajnehtidh, jïh aaj jieleme-vuekie jïh seabradahke. Lïerh guktie saemien njaalmeldh gïeleste tjaaleldh gïelese åvtanamme.

Spaenjieguvvie bovtseste Snåasesne. Guvvie.

Guktie tjaeleme-gïele åvtanamme

1600-låhkoen raejeste

Båarasommes saemien-gïeleldh teekste lea jaepeste 1597. Dellie Stephen Borroughs, Englaanteste, 95 saemien baakoeh Kola-njaarkeste læstose tjeeli. Jaepien 1619 raejeste dellie dah voestes saemien-gïeleldh gærjah böötin, ABC-gærja jïh gærhkoegærja mah åarjelsaemien-gïelesne. Mænngan aaj jienebh gærhkoegærjah bæjhkoehtovvin joekehts saemien gïeline.

1700- jïh 1800-låhkosne

1700 jïh 1800-låhkosne dellie vihkielommes staati åejvieladtjide jïh gærhkojde saemieh edtjin Jupmelen Aehtjien baakoeh guarkedh juktie edtjin kristesovvedh jïh jïjtse båeries religijovnem laehpedh. Staati gærhkoeh jïh misjovnh gellie saemien-gïeleldh teeksth dellie buektiejin, gellie teeksth åerjiegåbpoe saemiengïeline aaj.

1900-låhkoen voestes boelhken raajan

1800-taalen minngie-gietjesne jïh 1900-låhkoen voestes boelhkesne dellie dah staath gusnie saemieh årroejin garre daaroedehteme-politihkem stuvrin saemiej vööste. Dellie vihkielommes dah saemieh edtjin jïjtse gïelem jïh kultuvrem laehpedh jïh buerie daaroeladtje staate-årrojh sjïdtedh.

Mubpien veartene-dåaroen mænngan

Mubpien veartenedåaroen mænngan staati politihke saemiej vööste buarani. Daehtie raejeste gellie gïele-dotkijh mah saemien gïeli bïjre dotkin, saemien soptsesh tjöönghkin jïh saemien grammatihkh tjeelin. Jienebh saemieh aaj eelkin jïjtje tjaeledh jïh gïeline barkedh.

Åarjelsaemien tjaeleme-vuekie

Baektie-vïedtjesne Fleeten njuenesne Härjedaelesne. Guvvie

Spaenjie-guvvieh

Spaenjie-guvvieh, gööth-sijjieh, vijreme-svaalkh, jïh gaelmieh dej voestes almetji bïjre soptsestieh eatnamisnie.

Spaenije-guvvieh mijjese soptsestieh mah juvrh lin vihkeles almetjidie dej beeli.

Gievrie

Gievresne guvvieh, væhtah jallh symbolh.

Guvvieh mah vuesiehtieh v.g.: biejjie, Saar-aahka, Joks-aahka, Oks-aahka, Raejrie – Hovren-gaellies – vietjierinie, bovtsh, bïegke-ålma, dah golme aejlies ålmah, gåetieh voenesne, sïejph, sjïele-vïnhtse

Nåejtie gievrine mievriesti.

Guktie tjaeleme-gïele åvtanamme

Numhtie tjaeleme-gïelen bokstaavh åvtanamme:

Båeries föönikiske alfabeete
Greske alfabeete
Klassiske latijne
Daaletjen latijne

Alfabeete

Baakoe båata baakojste alfa jïh beta, mah dah göökte voestes bokstaavh greske alfabeetesne

Åarjel-saemien tjaeleme-gïele 1660-låhkosne

Åarjelsaemien guktie vïjrebe daam guarkebe, joe 1660-låhkosne dah voestes tjaalegh/teeksth trygkesovvin.

Katekismuse jïh gærhkoen gïete-gærja trygkesovvin mejtie saemien hearra jïh lohkehtæjja Olaus Stephani Graan Liksjoste jarkoesti.

Jaepien 1648 gærja «Manuale Lapponicum» trygkesovvi. Hearra Torneåeste Johannes Jonæ Tornæus gærjam saemien-gïelese jarkoesti. Tornæus pryövi aktem ektie saemien tjaeleme-gïelem sjugniedidh torne-smaaregen mietie. Men idtji numhtie sjïdth.

Åarjelsaemien learoegærja-normaale

Jaepien 1976: Saemien gïele-moenehtse åarjel-saemien learoegærja-normaalem jååhkesji.

Jaepien 1978: Nöörjen Gærhkoe- jïh ööhpehtimmie-departemente jïh Sveerjen Skuvlebijjie-ståvroe learoegærja-normaalem jååhkesjin.

Voestes grammatihkegærja

1946: Røros-lappisk grammatikk, Knut Bergsland

1943: Knut Bergsland gærjam Gåebrehki soptsesh voestes aejkien bæjhkoehti.

Åarjelsaemien alfabeete

1957, Sámien lukkeme-gärjá

Alfabeete: a, â, á, b, c, č, d, đ, e, f, g, h, i, î, j, k, l, m, n, ŋ, o, p, r, s, š, t, u, v, y, z, ž, ä, æ, ö, å, dovne væhta '.

Jïh daah bokstaavh; ea, ie, oa, ua, uo, uö jïh nj.

1982, Sydsamisk grammatikk

Bokstaavh leah gïele-tjoejh, vokaalh jïh konsonaanth. Gellie gïele-tjoejh tjoerebe göökte bokstaavigujmie tjaeledh.

a, aa, ae, b, d, e, ea, ee, f, g, h, i, ie, j, k, l, m, n, ng, nj, o, oe, p, r, s, sj, t, tj, ts, u, ua, ue, v, y, yö, æ [= ä], öö, å, åa, åe, åå

Bokstaavide c, q, w, x, z maehtebe nommine jïh ammes baakojne nuhtjedh.

1994, Sydsamisk grammatikk

Bokataavh leah gïele-tjoejh, vokaalh jïh konsonaanth. Gellie gïele-tjoejh tjoerebe göökte bokstaavigujmie tjaeledh.

a, aa, ae, b, d, e, ea, ee, f, g, h, i, ï, ie, ïe, j, k, l, m, n, ng, nj, o, oe, p, r, s, sj, t, tj, ts, u, ua, ue, v, y, yö, æ [= ä], öö, å, åa, åe, åå

Bokstaavide c, q, w, x, z maehtebe nommine jïh ammes baakojne nuhtjedh.

2012, Sørsamisk grammatikk

Alfabeete: a, b, d, e, f, g, h, i, ï, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, v, y, æ, ö, å

Gïele-tjoejh: a, â, aa, ae, b, d, e, ea, ee, f, g, h, i, î, ie, ïe, j, k, l, m, n, ng, nj, o, oe, p, r, s, sj, t, tj, ts, u, ua, ue, v, y, yö, æ, ææ, öö, åa, åe, åå

Tjoejide a og â edtjebe bokstaavine a tjaeledh, tjoejide i jïh î bokstavigujmie ee jïh ææ bokstavigujmie ee .

Vielie bïevnesh

Store norske leksikon