Hopp til innhald
Nynorsk

Fag

Oppgåve
Tilleggsstoff

Barkh beapmoe-faagine

Daelie edtjh barkoe-faageles teemine beapmoe-faageste barkedh. Datne edtjh darjoemassem veeljedh jïh barkoe-buerkiestimmiem (loggem) tjaeledh.
Gejhkie-bearkoe jïh guelie. Guvvie.
Gejhkie-bearkoe jïh guelie

1. Veeljh darjoemassem

Datne edtjh barkoe-prosessem/darjoemassem veeljedh jïh dam buerkiestidh. Digkedh lohkehtæjjine jïh veeljh teemam mejnie sïjhth barkedh. Darjoeh barkoe-buerkiestimmiem gusnie faage-maahtoem jïh sjiehteles faage-gïelem nuhtjh.

Mejnie barkedh?

  • beapmoem/jovkemassem jurjiehtidh

  • beapmoem/jovkemassem gåassoehtidh

  • beapmoeh/jovkemassh åestedh jïh doekedh

  • beapmoe jïh healsoe

  • beapmoe jïh raajnesvoete

  • beapmoe, kultuvre jïh aerpievuekie

  • saemien beapmoeh

  • maalestahkem soejkesjidh jïh jurjiehtidh

  • maalestahkem gåassoehtidh

  • jeatjah

Jurjiehtæjjine barkedh

Nïejte jurjiehtæjja-vaarjoejgujmie kroenes-aath tjoehpeminie skuvle-tjöökesne. Guvvie.

  • aereds-, gaskebiejjie- jallh iehkedsbeapmoem jurjiehtidh

  • bearkoeh jallh guelieh bissedh

  • bearkoeh jallh guelieh doelhtehtidh

  • kroenesaath/salaatem darjodh

  • minngie-beapmoem stealladidh

  • sieties-gaahkoem bååhkesjidh

  • laejpieh bååhkesjidh

  • jeatjah

Gåassoehtæjjine barkedh

Göökte hoksehtæjjah buertiem dealoeminie. Guvvie.

  • beapmoe- jïh jovkemes-læstoem tjaeledh/darjodh

  • guessie-bööremem tjaeledh/darjodh

  • buertiem/buertide dealodh

  • lihtieh bïssedh

  • beapmoe- jïh jovmkemes-dongkemh dåastodh

  • beapmoem jïh jovkemassem gåassoehtidh

  • guessie-maeksemem dåastodh

  • jeatjah

Beapmoe-åesiestæjjine barkedh

Hoksehtæjja beapmoe-dongkemem tjaala. Guvvie.

  • beapmoe- jïh jovkemes-åestemem soejkesjidh

  • åesteme-læstoem tjaeledh

  • beapmoeh jïh jovkemassh dongkedh

  • bovresne mïnnedh åestedh

  • ryöknedh man dovres sjædta

  • doekemes-åaside nænnoestidh

  • jeatjah

Saemien beapmojne barkedh

Maeliem vaalta gosse nïestesjeminie. Guvvie.

  • nïestesjidh

  • niestiem smeejvedh

  • sysngelassjh jïh tjåelieh vaeltedh jïh jurjiehtidh

  • maeliem vaeltedh jïh maelie-koervh/maelie-gaamsoeh darjodh

  • bearkoe-krovhtem tseegkedh

  • jirremh jïh/jallh seahkah voessjedh

  • bearkoeh jallh guelieh såålhtedh jïh gejhkiedidh

  • bearkoeh jallh guelieh såålhtedh jïh soevestidh

  • maelie-laejpieh bååhkesjidh

  • muerjijste jallh sjædtojste maam hååkedh/stealladidh

  • saemien maalestahkem soejkesjidh jïh jurjiehtidh

2. Guktie barkoe-buerkiestimmiem darjodh

Datne edtjh barkoe-prosessem/darjoemassem åehpiedehtedh jïh guvviejgujmie aaj vuesiehtidh maam darjoeh:

  1. Tjaelieh gåessie, gusnie jïh gie edtja barkemem/darjoemassem darjodh.

  2. Tjaelieh maam edtjh darjodh jïh man åvteste.

  3. Tjaelieh mah viehkievierhtieh mejtie utnedh jïh HMS-råajvarimmieh (healsoe, byjrese jïh jearsoesvoete).

  4. Vuesehth jïh soptsesth guktemeslaakan barkedh jïh vaelieh guvvieh mearan barkeminie.

  5. Tjaelieh jïh vuesehth maam darjoejih, guktemeslaakan darjoejih jïh maam tjoerih jeatjahtehtedh jïh orresistie darjodh.

  6. Tjaelieh jïh vuesehth guktie gåaradi jïh maam lïereme.

Vaeltieh guvvieh mearan barkeminie

Datne edtjh vuesiehtidh maam darjoeh jïh guktemeslaakan barkh. Vaeltieh guvvieh mearan barkeminie.

Mah sjïere faage-baakoeh daerpies?

Mah sjïere baakoeh daarpesjh? Tjaelieh dejtie, ohtsedh sjïehteles baakoeh (substantijvh), v.g.:

  • njoektjeme, baahtsege/saertie, librie, jirremh, seahkah

Guktie edtjh darjodh? Tjaelieh guktemeslaakan darjodh, ohtsedh sjiehteles baakoeh (verbh), v.g.:

  • gåassoehtidh, jurjiehtidh, såålhtedh, doeltehtidh

3. Tjaelieh barkoe-buerkiestimmiem (loggem)

1. boelhke

  • Aalkoe (daatove/tsåahka):

  • Orrijimmie (daatove/tsåahka):

  • Barkijen nomme/barkiji nommh:

  • Barkoe-sijjie/skuvle:

2. boelhke

  • Maam darjodh:

  • Man åvteste dam darjodh:

  • Guktie edtja sjïdtedh (barkemen/darjoemassen ulmie):

3. boelhke

  • Dïrregh/maskijnh mejtie utnedh:

  • Ïebnh/materijaalh mejtie utnedh:

  • Man jïjnjh/jïjnjem daarpesjh:

4. boelhke

  • Man dovres sjædta:

  • Guktemeslaakan darjodh:

  • HMS-råajvarimmieh (healsoe, byjrese jïh jearsoesvoete):

5. boelhke

  • Maam darjoejih (datne/dov dåehkie):

  • Maam tjoerih jeatjahtehtedh/ jeatjahlaakan darjodh:

  • Maam tjoerih orrestistie darjodh:

6. boelhke

  • Guktie minngemes sjïdti:

  • Guktie tuhtjh gåaradi:

  • Maam lïereme:

4. Vaestedh

  1. Guktie gåaradi barkoe-buerkiestimmiem (loggem) tjaeledh? Mij lij aelhkie, mij lij geervebe? Buerkesth man åvteste.

  2. Datne jienebh baakoeh daarpesjih mah eah åarjel-saemien baakoe-gærjine gååvnesh?

  3. Mah lööneme-baakoeh datne daarpesjih?

  4. Naan orre seerkeme-baakoeh jïjtje darjoejih?

Daesnie nuhteligs litteraturvrh:

Bergsland, K. (1987). Gåebrehki soptsesh (Røros-samiske tekster) (2. utg., E. H. Bull, åarjelsaemien learoe-gærjareaktoen mietie orresistie tjaaleme). Universitetsforlaget.

Bergsland, K. & Hasselbrink, G. (1985). Saemien lohkeme-gærja (2. utg., E. H. Bull). Universitetsforlaget.

Bye, A. & Jåma, B. Å. (2011). Mijjieh Låartesne – Landet går i arv – Rein, folk og natur i Luru Reinbeitedistrikt, Nord-Trøndelag. Grøset Trykk.

Harnesk, V. (2014). Smak på Sápmi ‒ Samisk mat ‒ tradition, innovation och framtid. Slow Food Sápmi.

Jillker, G. & Berglund, A. (2018). Sydsamiskt mathantverk i tradition och nutid (Nytrykk). Eldrimner. (Opprinnelig utgitt 2011).

Jåma, B. E. G. & Jillker, G. (Red.). (2014). Beapmoe – sydsamisk mat. Slow Food Sápmi; Røyrvik kommune; DAUS Tryckeri.

Jåma, M. K. (2020). Sjædtoeh. Aajege – Saemien gïele- jïh maahtoejarnge, Plaassja. https://aajege.no/portfolio/sjaedtoeh-medisinplanter/

Jåma, S. (2012). Bååhkesjidh (2. aejkien). Aajege – Saemien gïele- jïh maahtoejarnge, Plaassja. https://aajege.no/portfolio/baahkesjidh-a-bake/

Løge, S. (2006). Paanne-laejpieh (U. Steinfjell, Åarjelsaemien-gïelese jarkoestamme). Iđut; Davvinorgga gealboguovddáš.

Persen, N. (2006). Laajpetjh (U. Steinfjell, Åarjelsaemiengïelese jarkoestamme). Iđut; Davvinorgga gealboguovddáš.

Persen, N. (2010). Eeplagaahkoe (A. J. Kråik, Åarjelsaemiengïelese jarkoestamme). Iđut; Davvi Statped.

Persen, N. (2011). Bearkoe-krovhte (E. B. Jonassen, Åarjelsaemiengïelese jarkoestamme). Iđut; Statped Nord.

Persen, N. (2012). Gueliekrovhte (A. J. Kråik, Åarjelsaemiengïelese jarkoestamme). Iđut.

Stenfjell, E. (2001). Niestiem vaeltedh. Åarjel-saemieh: Årbok nr. 7 (s. 53–56). Saemien Sijte.

Toven, S.-B. P. (1988). Saemien beapmoeh. Åarjel-saemieh: Årbok nr. 3 (s. 55–57). Saemien Sijte.

Utsi, G. M. (2016). Nïestesjidh/ Niesteboazu – Tradisjonell slakting på Helgeland. Sijti Jarnge, Aarporte. Orre vijriedovveme gærja; ČálliidLágádus.

Westerfjell, N. A. (2009). Leekedimmien bïjre – CD [Lydopptak]. Saemien Sijte.

Westerfjell, N. A. (Red.). (2009). Leekedimmien bïjre – Baakoegærja. Saemien Sijte.

Skrive av Marit M Fjellheim.
Sist oppdatert 24.03.2026