Kva er open og skjult argumentasjon?

Forskjellen mellom open og skjult argumentasjon handlar om påverknad. Viss argumentasjonen i framstillinga av eit standpunkt er open, vil det seie at argumenta er lette å oppdage. Då er det lettare å sjekke om dei stemmer og å ta stilling til dei. Skjult argumentasjon kan påverke oss utan at vi ein gong er klar over det.

Eit døme

Eit spørsmål som blir diskutert, er om vindkraft er ei grøn energikjelde eller ikkje. Eitt argument for vindkraft er at det er ei av energikjeldene som har minst negative konsekvensar, på linje med vasskraft.

Dette er eit døme på open eller direkte argumentasjon. Standpunktet (for vindkraft) blir grunngitt med ein faktapåstand du kan undersøke (har like få negative konsekvensar som vasskraft), særleg viss dei som seier det, oppgir kjeldene sine.

I debattinnlegget "Å sloss mot vindmøller" i distriktsavisa Nationen beskriv forfattaren vindkraftmotstandardar slik:

I likhet med Miguel de Cervantes sin karakter, Don Quijote, forveksler også aksjonsgruppene vindmøllene med onde kjemper.

(Otterhals, 2019)

Denne samanlikninga er eit døme på skjult eller indirekte argumentasjon. Argumentasjonen speler på kjensler, og påverkar oss utan at vi er heilt klar over det. Don Quijote er ein romankarakter som er både galen, latterleg og tragisk, og samanlikninga gjer at desse eigenskapane "smittar over" på inntrykket vi får av vindkraftmotstandarane. Dette er ein måte å svekke truverdet til meiningsmotstandarane på som kan vere vanskeleg å oppdage.

Open eller direkte argumentasjon

Den delen av argumentasjonen som er faktabasert og kan etterprøvast, kallar vi ofte for open eller direkte argumentasjon. I tekstar som skal informere om eit tema, er denne typen argumentasjon den klart viktigaste, fordi vi her stiller strenge krav til at argumenta er saklege og etterprøvbare. Ei slik argumentasjonsform er det same som det vi kallar logos-appell i retorikken.

Skjult eller indirekte argumentasjon

Argumentasjon som hovudsakleg appellerer til kjenslene, kallar vi gjerne for skjult eller indirekte argumentasjon. Dette er det same som nemninga patos-appell frå retorikken. I tillegg kan etos-omgrepet òg beskrive skjult argumentasjon, når argumentasjonen går ut på å presentere seg som truverdig og velvillig.

Som mottakarar er vi ikkje alltid klare over ein slik indirekte påverknad, og det er lett å la seg rive med når det er sterke kjensler som blir sette i sving. Derfor kan skjult eller indirekte argumentasjon vere vanskelegare å møte med eit kritisk blikk enn argumentasjon som er direkte.

Når vi undersøker den indirekte eller skjulte argumentasjonen i ein tekst, ser vi etter

• kva for haldningar og kjensler forfattaren speler på
• kva for nokon språklege verkemiddel forfattaren bruker for å påverke lesaren
• kva forfattaren gjer for å framstå med truverd og autoritet

Nokre former for skjult eller indirekte argumentasjon

Positivt eller negativt ladde ord

Kva for ord som blir valde til å beskrive eit saksområde, er ofte ikkje tilfeldig, og sterkt negativt eller positivt ladde ord kan vekke sterke kjensler og påverke korleis vi ser på ei sak. I debatten om flyktningar kan ord som "lykkejeger", "migrasjonsbølge" og "økonomiske migrantar" vekke sterke negative kjensler. På den andre sida kan ord som "medmenneske" og "menneske på flukt frå krig" vekke kjensler som medkjensle og solidaritet.

Retoriske spørsmål

Dette er spørsmål som blir stilte for at mottakaren skal komme til ein gitt konklusjon. Dette er altså eit spørsmål som ikkje har som mål å innhente informasjon, men som er meint som eit retorisk grep. Eit døme på dette ser vi i den omstridde kronikken "Drøm fra Disneyland" i Aftenposten:

Hva var galt med norsk kultur, siden dere er fast bestemt på å erstatte den med noe dere kaller flerkultur?

(Andersen & Tybring-Gjedde, 2010).

Spørsmålet var stilt til Arbeidarpartiet, og var nok ikkje ein førespurnad om faktainformasjon frå AP, men er lett å lese som ei skulding om at dei har erstatta norsk kultur med fleirkultur.

Ikkje-nøytral framstilling av argumenta til motstandaren

Dette handlar om kva for ord du bruker for å gi att argumenta til motparten. Det er stor forskjell på å seie at nokon påstår noko og at nokon meiner noko. Ordet påstår skaper tvil om kor haldbart det som blir sagt er, mens meiner er meir nøytralt.

Direkte tiltale

Ein måte å påverke oss på, er å bruke pronomena "du", "de" eller "vi" på ein måte som gjer at vi føler at bodskapen gjeld oss på ein personleg og direkte måte, og at avsendaren bryr seg om akkurat deg. Vi kan seie at sendar prøver å skape ei kjensle av intimitet eller fellesskap som gjer at mottakar føler seg forplikta til å stå saman med avsendaren i standpunktet. Eit døme er lesarinnlegget "Nok er nok, Sylvi Listhaug" i Dagsavisen der avsendaren vender seg med eit "du" direkte til dåverande minister Sylvi Listhaug, samtidig som ho prøver å inkludere Listhaug i eit "vi" som skal skape eit trygt samfunn:

Hvilke signaler sender du som minister når den slags ytringer får plass på dine sosiale medier. Vil ikke dette fremme og legemliggjøre mer segregering og stempling av innvandrere? Om vi skal kunne bevare norske verdier og gi kommende generasjoner et godt og trygt samfunn å vokse opp i, er vi nødt til å akseptere og fremme det mangfoldige Norge.

(Rostami, 2017)

Den indirekte argumentasjonen krev eit kritisk blikk og ei forståing for språkbruk og kommunikasjon. Når du er klar over at å kommunisere ikkje berre handlar om å overføre informasjon, er det eit godt utgangspunkt for å forstå at ord kan påverke oss på mange måtar.

Videoen under frå Den norske kyrkja blei laga for å påverke debatten om flyktningar i ei meir positiv retning. Korleis tolkar du valet av ord her?

Den norske kyrkja på YouTube: En film om flyktninger og menneskeverd