Lær å skrive retorisk analyse

Forklaring av A og B

A) Skribenten presenterer kronikken og avsendaren.

B) Skribenten svarer på kva som er formålet med kronikken.

Innleiinga til modellteksten

A) Kronikken "Plukk opp den grønne ledertrøya" blei skriven av Maja Lunde i 2018 og publisert i Aftenposten. Lunde er ein kjend forfattar og har skrive samfunnsengasjerte bøker om klimakrisa. B) Formålet med teksten er å vekke det norske folket og få dei til å engasjere seg meir i klimasaka. Ikkje minst ønsker ho at norske politikarar og nordmenn flest tek meir ansvar for framtida fordi vi lever i eit land som produserer mykje fossil energi.

Forklaring av A, B og C

A) Skribenten skriv om det påtrengande problemet.

B) Skribenten skriv om det retoriske publikummet.

C) Skribenten skriv om dei tvingande omstenda.

Modellteksten om den retoriske situasjonen

A) For å forstå bodskapen i teksten er det viktig å sjå nærmare på den retoriske situasjonen. Då kan vi først sjå på det påtrengande problemet som Lunde adresserer. Det er at verda opplever ei klimakrise, og at fossil energi er ei viktig årsak til denne krisa. Lunde ønsker med kronikken sin å få oss til å ta meir ansvar, for Noreg produserer mykje olje. Ho skriv at ho skulle ønske vi at vi bytte ut "den svarte ledertrøya med en grønn". Med andre ord: Vi bør gå over til meir miljøvennleg energi.

B) Det retoriske publikummet Lunde vil nå fram til med kronikken, er heile det norske folket, men kanskje spesielt politikarane i landet vårt, som kan løyse det påtrengande problemet med politiske avgjerder. Ho skriv at vi som eit land som tener mykje på olje, bør ta meir ansvar for klimakrisa. Ein del av forslaga er særleg retta mot politikarane. Ho seier: "Jeg skulle ønske at vi satte kunnskap i høysetet, innførte klima som eget fag i skolen [...]. At vi gikk i bresjen for å utvikle karbonfangst." Andre forslag er retta mot "vanlege folk": "At man kan ha et godt liv selv om man flyr mindre, spiser mindre kjøtt, forbruker mindre."

C) Til slutt kan vi sjå på dei tvingande omstenda, altså det som påverkar kva Lunde kan seie, og korleis ho kan seie det. Det er vanskeleg å be folk om leve meir miljøvennleg utan å verke formanande. Lunde vender seg derfor først og fremst til "Noreg" og dei norske politikarane, og i litt mindre grad til kvar enkelt, sjølv om ho ber oss reise mindre og ete mindre kjøtt.

Forklaring av A og B

A) Skribenten skriv om innleiande etos.

B) Skribenten skriv om avleidd etos.

Modellteksten om innleiande og avleidd etos

A) Når vi skal lese ein kronikk, vil vi som oftast sjå kven avsendaren er før vi les. Den innleiande etosen til avsendaren vil påverke korleis vi vurderer teksten. Maja Lunde vil nok ha sterk innleiande etos for mange. Ho er ein forfattar som har skrive mange romanar om klimakrisa, og ho er veldig engasjert i saka. Men dei som er klimafornektarar eller mindre engasjerte i klimasaka, vil kanskje synast ho er masete og blandar seg inn i korleis folk lever livet sitt. B) Avleidd etos er det inntrykket vi sit igjen med etter å ha lese den retoriske teksten. Lunde har gjennom teksten vist at ho er bekymra for jordkloda og framtida til barna. Ho står fram som samvitsfull og engasjert, og det kan styrke etoset hennar. Men dei som allereie er skeptiske til Lunde kan nok meine at ho er for moraliserande.

Forklaring av A, B og C

A) Skribenten startar med ei temasetning om strukturen.

B) Skribenten har med døme i form av sitat frå kronikken.

C) Skribenten set ord på kva effekt det har at Lunde bruker desse døma.

Modellteksten om struktur

A) Strukturen i kronikken er prega av sirkelkomposisjon og personlege opplevingar. B) Tittelen på kronikken er "Plukk opp den grønne ledertrøya". Denne metaforen dukkar opp fleire gonger i teksten, og teksten blir også avslutta med den same oppfordringa om at vi bør plukke opp den grøne leiartrøya.
C) Denne gjentakinga frå start til slutt skaper ein sirkelkomposisjon som forsterkar bodskapen. C) Lunde startar teksten med at ho fortel om eigne bekymringar. Ho "våkner om natten" fordi ho er redd for framtida, og ho blir flau når ho er i utlandet og må fortelje kor dårleg Noreg er på klimapolitikk. Vidare er teksten prega av oppfordringar til endring og gjentakingar av kva ho vil vi skal gjere: "Jeg skulle ønske [...]" blir gjenteke fleire gonger for å vise kva ho meiner Noreg bør endre på.

Forklaring av A, B og C

A) Skribenten startar med ei temasetning som viser at avsnittet skal handle om appellformer og introduserer den mest brukte appellforma.

B) Skribenten grunngir med døme frå teksten.

C) Skribenten set ord på kvifor Lunde har brukt appellforma og kva effekt denne bruken har.

Modellteksten om appellformene

A) Den appellforma Lunde bruker mest i kronikken, er patos. B) Eit døme er når ho bruker metaforen "den grøne leiartrøya" gjennomgåande i teksten. Ho appellerer direkte til mottakaren og ber oss "plukke opp den grøne leiartrøya". Leiartrøya er kjend frå Tour de France, og ved å bruke denne metaforen gjer ho bodskapen sin om til ein sportsmetafor: Noreg må komme i gang med det grøne skiftet, og ikkje berre det: Vi må ta teten og bli eit føregangsland! Som ein kontrast bruker ho "den svarte leiartrøya", som ho meiner vi har på oss no, der fargen svart symboliserer olje: "Eg skulle ønske vi bytt ut den svarte leiartrøya med ein grøn [...]". C) Denne metaforen og kontrasten skal spele på kjenslene til våre og få oss til å skamme oss over korleis vi forheld oss til klimakrisa no. Samtidig vil ho motivere oss til endring ved å gi oss håp om at det er mogleg om vi "tek på oss den grøne leiartrøya".

Forklaring av A og B

A) Skribenten startar med ei temasetning om timing/kairos.

B) Skribenten drøftar bruken av kairos og grunngir synspunktet sitt.

Modellteksten om kairos

A) Er timinga til Lunde god? Utnyttar ho kairos rett? B) Ja, det vil eg seie, for kronikken er skriven i ei tid der mange meiner at Noreg må endre politikk for å nå klimamåla. Derfor vil nok mange av dei som kjenner på dårleg samvit for å leve i eit land som tener så mykje på olje, kjenne seg treft av kronikken. Samtidig vil ho nok først og fremst nå dei som er einige med henne. Dei som meiner vi bør halde fram med olje fordi vi treng inntektene, vil kanskje avvise bodskapen som naivt.

Forklaring av A og B

A) Skribenten oppsummerer formålet med og forma til teksten.

B) Skribenten vurderer kronikken og endeleg etos og grunngir kvifor teksten er vellykka.

Avslutninga til modellteksten

A) Dette er altså ein retorisk tekst som har som mål å få norske politikarar spesielt og nordmenn generelt til å endre seg. Lunde skriv patosfylt og fortel om eigne redslar. Men ho viser også kunnskap ved å bruke logos for å overtyde publikummet sitt. B) Alt i alt er kronikken vellykka fordi han balanserer sterke kjensler med faglege argument. Dette gir Lunde ein høg endeleg etos, sjølv om den personlege tonen gjer at ho kanskje primært når fram til dei som allereie deler engasjementet hennar.

Overskrifta i modellteksten

"Til Noreg frå Maja Lunde: Bli grøn!"