Kva er ein sjanger?

Sjangerkonvensjonar

Omgrepet sjanger har fransk opphav og betyr slekt eller art. Felles sjangertrekk ved form og/eller innhald gjer det enklare å kommunisere gjennom medieuttrykk.

Det er ikkje tilfeldig at eit medieuttrykk blir som det blir. Både sendaren og mottakaren veit kva kjenneteikn, eller sjangerkonvensjonar, som gjeld for ein bestemd sjanger. Vi forventar at ein kriminalroman handlar om brotsverk, offer, skurkar og etterforskarar. Dei fleste av oss ville bli nokså lange i maska dersom saka aldri vart løyst. Det ville vere sjangerbrot.

Eit medvite forhold til sjangerkonvensjonar er viktig for dei som produserer eit medieuttrykk, og for dei som får og tolkar uttrykket. Medieuttrykk signaliserer vanlegvis omgåande kva sjanger dei tilhøyrer.

Ser du meir nøye på reklameplakaten til høgre, oppdagar du at dette ikkje er ein heilt vanleg reklameplakat. Det er ein anti-reklame, òg kalla ein adbuster.

Her er idé, komposisjon og estetikk brukt som verkemiddel for å få deg til å tru at det er reklame, men bodskapen er ikkje "løp og kjøp", det er heller "la vere å kjøpe".

Lån av sjangertrekk frå reklameplakatar blir brukt av Adbusters, som er ein ideell organisasjon som er mot kommersialisering.

Nettopp fordi plakaten over ikkje er ein reklameplakat, er det enkelt å sjå kva som er sjangertrekk lånt frå reklameplakatar:

• eit visuelt uttrykk der biletet er eit sentralt element
• komposisjonen av element fokusert rundt ein idé
• heilskapleg estetikk – i dette tilfellet vil det seie at formgiving av bilete og skifttypar står i stil med logoen
• ståande format, eit format som passar inn i magasin og på stoppestader for kollektivtransport, til liks med reelle reklameplakatar

Sjangertrekk

Utan å tenke over det oppfattar vi ganske omgåande kva sjanger eit medieuttrykk tilhøyrer. Dermed kan vi innstille oss på korleis vi tek imot inntrykk og bodskap. Det gjer oss til meir effektive og merksame mottakarar.

Felles kjenneteikn ved medieuttrykk innanfor same sjanger kallar vi for sjangertrekk. Det er kjenneteikn som går igjen innanfor same sjanger. Fellestrekka kan dreie seg om

innhald

tematikk, til dømes kjærleik, krig, miljø, brotsverk

form

trekk ved formgiving og komposisjon, til dømes oppbygging, verkemiddel, visuelle kjenneteikn

formål eller funksjon

til dømes informere, underhalde eller overtyde

relasjon til verkelegheita

om det er fakta eller fiksjon, subjektivt eller objektivt

Døme 1: Forventningar til nyheitssjangrar

Vi forventar at journalistikk er faktabasert, påliteleg og objektiv. På same måte forventar vi at nyheitsopplesaren på radio framfører meldingane på ein sakleg og seriøs måte.

Vi har ein felles kulturell overeinskomst om kva betydninga er av dei lydane vi høyrer, og måten dei er sette saman på. Autoriteten i stemma til nyheitsankeret er eit viktig kjenneteikn på at sjangeren er ei nyheitssending.

Ei slik forståing av sjangeren gjer at du som mottakar har forventningar om å få servert seriøse, faktabaserte situasjonsbeskrivingar og forteljingar frå inn- og utland.

Døme 2: Forventningar til subjektive sjangrar

Kronikkar, kommentarar og lesarinnlegg i aviser er som oftast merkte, slik at vi som lesarar kan ha i mente at dette er subjektive meiningsytringar, ikkje objektive beskrivingar av fakta. Det styrer måten vi les teksten på.

Subjektive ytringar finn vi òg i sosiale medium. I nokre tilfelle er det som blir formidla, rein løgn. Sjangerkompetanse handlar derfor òg om å kunne kjenne igjen falske nyheiter og propaganda.

Døme 3: Forventningar til filmsjangrar

I spelefilmar gir anslaget ein peikepinn om kva slags film det er vi ser på. Vi får eit frampeik på kva konflikten dreier seg om, og vi blir presenterte for hovudkarakterane i filmen. Etter fem minutt veit dei fleste av oss om vi ser på ein science fiction-film, eller ein god, gammaldags westernfilm, og vi innrettar forventningane våre etter det.

Spelefilmar er oppdikta historier. Dokumentarar bygger på og formildar fakta. Dei forventningane vi har til ein dokumentar, er derfor heilt forskjellige frå dei forventningane vi har til ein spelefilm.

Sjanger på tvers av medium

Når du skal lage medieuttrykk, er det altså viktig å bruke sjangertrekk for å skape og oppfylle forventningane til mottakarane. Det bidreg til å få fram bodskapen på ein effektiv måte.

Ein sjanger er i utgangspunktet ikkje knytt til eit spesielt medium. Det er sjølvsagt ikkje mogleg å vise eit fotografisk portrett på radio. Men det er mogleg å lage lydbilete som gir lyttarane ei lik oppleving. Du kan skrive ei kriminalforteljing i bokform, men du kan òg formidle den same forteljinga i form av ein podkast.

Sjangeren reportasje finn vi både i avis, radio og fjernsyn. Men i produksjonen av ein fjernsynsreportasje vil du bruke andre verkemiddel enn i avisreportasjen. Det avisreportasjen og fjernsynsreportasjen har felles, er at begge er ei forteljing om noko som faktisk har skjedd, sett gjennom auga til ein reporter.

Sentrale fagomgrep

sjanger

betyr slekt, type, kategori, klasse eller art, ulike kategoriar av skriftlege og munnlege tekstar, filmar, bilete, musikk og så vidare som har visse fellestrekk

sjangerkonvensjonar

når sendar og mottakar har same oppfatning av kva som er fellestrekk ved tekstar innanfor same sjanger

subjektiv

betyr personleg, motsett av objektiv

objektiv

sakleg, upersonleg, upartisk, allmenngyldig, motsett av subjektiv

fakta

rette og sikre opplysningar om verkelegheita

fiksjon

ei forteljing med oppdikta personar og hendingar, til dømes romanar, fiksjonsfilmar og fjernsynsdrama

Sjekk kva du kan om sjangrar