Saemien jïh aalkoe-almetji gïelh

Gïele jïh identiteete

Saemieh akte veartenen aalkoe-almetjijstie mah utnieh jïjtse gïelem, kultuvrem jïh seabradahkem, jïjtsh vuekieh jïh maahtoeh. Saemien gïelh joekoen vihkele saemien identiteetese jïh jïjtje-domtesasse. Identiteete lea dïhte mij almetjem ektede mubpide almetjidie jïh seabradahkese. Identiteete lea dïhte mij nænnoste gie datne, mehtie maadtoste, mehtie fuelhkeste jïh mehtie seabradahkeste. Gïele lea joekoen vihkele almetji kultuvrese. Gïele almetjen identiteetem, jïjtje-domtesem jïh ektievoete-domtesem nænnoste jïh åålmeh-tjïertese ektede. Kaanne ij leah saemien-gïele dov veaksahkommes gïele, dïhte gïele maam datne bööremes maahtah, læjhkan saemien-gïele dov lïhkemes gïele, dov vaajmoe-gïele.

Saemien gïelh

Gïele-dotkijh saemien gïelh juakeme luhkien gïelide, jïh gïeli aaj smaaregh. Saemien gïelh jïjnjh baakoeh utnieh dovletje jielemi jïh jieleme-dajvi bïjre. Datne joe daajrah åarjel-saemien baakoe-gærjesne jïjnjh baakoeh båatsoen, göölemen, vïjremen jïh vætnoen bïjre. Jïh gïelen lea stoere baakoe-veahka eatnemen, vearelden, lopmi, daelhkiej jïh gåatomen bïjre.

Vuesiehtimmien gaavhtan saemien gïeli jïjnjh baakoeh ovmessie lopmide. Ajve åarjelsaemien-gïele baakoem «lopme» åtna, mahte seamma baakoe goh soemen-gïelen «lumi». Åarjel-saemien baakoeh «moehtege» jïh «moehth», mahte seamma goh julevsaemien- jïh noerhte-saemien «muohta». Daajroeh lopmen bïjre vihkele orreme joe dovletjistie. Jïjnjh baakoeh, dovne substantijvh, adjektijvh jïh veerbh soptsestieh guktie lopme, daelhkie jïh gåatome.

Aktene baakojne saemieh meehtin tjïelkestidh guktie lopme gosse bïjvelde jïh tjåetskede, gosse tjuatseme jïh gåaltoelamme. Meehtin baakojne buerkiestidh gosse leamoe, dellie lopme låvva jïh dan mænngan gosse gelmeleminie jallh bïegkeste gajkeminie. Saemieh aelhkieslaakan sinsætnan saarnoejin guktie daelhkie, man gïengele jïh tjovtehke lopme, jïh guktie guadta. Baakoeh gååvnesieh mah soptsestieh guktie lopmi giertieh, man garre lopme bijjielisnie, gaske-giertine jïh betnesne. Lopme abpe daelviem værhtoeminie, tjaktje-daelvien raejeste gïjre-daelvien raajan.

Aalkoe-almetji gïelh

Veartenisnie 6000–7000 gïelh. Jïjnjemes dejstie leah aalkoe-almetji jallh vaenie-låhkoen almetji gïelh. Medtie 96% veartenen gïelijste 4% veartenen almetjijstie soptsesuvvieh.

Veartenisnie jïjnjh vaenie-låhkoen aalkoe-almetji gïelh. Aalkoe-almetji gïeli jïjnjh baakoeh dovletje jielemi jïh jieleme-dajvi bïjre. Abpe veartenisnie orre tïjje båateme. Fïerhten jaepien jieleme-dajvh ånnanieh almetji ovmessie darjoemistie, v.g. tjaetsie- jïh bïegke-faamoeh, ålja jïh gaassh, skåajje-snjidtjemh, gruva-kroehkemh, ruevtie-raajroeh, geajnoeh, hæhtjoeh, turiste-darjomh, j.v. Stoere seabradahke lea jïjnjem jeatjahtahteme dej minngemes jaepiej. Nimhtie aalkoe-almetji jielemh jïh kultuvrh aaj jorkestovveminie, jïh nimhtie aaj gïeligujmie.

Aalkoe-almetji gïelh dejstie stuerebe ammes gïelijste baajnesuvvieh jïh gellene lehkesne aalkoe-almetji gïelh håvhtadihks. Jis daah gïelh nåhkieh dellie jïjnjh veartenen almetji daajroeh jïh maahtoeh gaarvanieh eatnemen jïh jieleme-vuekiej bïjre. Gietskemes tïjjen gellie dejstie aalkoe-almetji gïelijste maehtieh nåhkedh.