Saemien gïele-histovrijen boelhkh
Gïele-histovrijen boelhkh
Saemien-gïele soemen-ugriske gïele-maadtoste. Gellie jeatjah gïelh aaj seamma gïele-maadtoste, goh soemen-gïele, ungaaren-gïele, estlaanten-gïele jïh gellie jeatjah gïelh luvlie-mearoen gaedtie-bealam jïh gellene lehkesne Russlaantesne. Soemen-ugriske gïelh leah uralen gïele-maadtoste.
Mikko Korhonen lea saemien gïele-histovrijem daejtie nieljie boelhkide juakeme (Korhonen 1990):
Aares soemen-saemien (j. 1500 – 1000 Kr. åvtelen)
Maadth-saemien (j. 1000 Kr. åvtelen – 800 Kr. mænngan)
Dovletje saemien (j. 800 – 1619)
Daaletje saemien (j. 1619 – )
Daaletje saemien gellie smaareh-tjïerth. Dej gaskem daan biejjien dan stoere joekehtsh guktie dejtie sjïere gïeline gåhtjoejibie.
Saemien-gïelen paleo-europeiske substraath
Orrebe gïele-dotkemen mietie jïjnjh båeries saemien baakoeh. Baakoeh mah gïeleste jallh gïelijste båetieh mejtie saemiej maadtoe-ladtjh soptsestin guhkede gietjeste. Daah baakoeh paleo-europeiske substraatine gohtjesuvvieh. Dah båarasommes substraate-baakoeh leah eatnemen jïh juvri bïjre, jïh aaj sjïere baakoeh mah saemien kultuvrine veadtaldihkie. Jienebh daagkerh baakoeh gååvnesieh mah paleo-europeiske gïele-maadtoste båetieh goh uralen gïele-maadtoste.
Gïele-dotkije Ante Aikio, Soemen raedteste, daan teorijen mietie barkeme jïh orre daajroem saemien gïeli bïjre buakteme.
Båeries paleo-europeiske substraate-baakoeh, baakoeh paranteesesne noerhte-saemien gïelesne, vuesiehtimmien gaavhtan:
nåervie (noarvi), gïerene (giron), tjeavra (čeavrris), *gietkie/gierhkie (geatki), vaejsjie (váiši), aajeh/aajege (ája; ádjag-), barsje (bårši), baektie (bákti), *giedkie/gierkie (geađgi), bïegke (biegga).
Naemhtie saemien gïelh kontinuiteetem vuesiehtieh guhkede gietjeste. Mijjieh daejrebe saemieh vïjrije jïh göölije almetjinie jieliejin. Saemien gïeli baakoe-veahkah vuesiehtieh guktie saemiej jieleme-vuekieh boelveste boelvese jåhteme.
Vuartesjh aaj boelhketjem NRK-programmeste «Vikingenes vugge» 28:00 raejeste 33:20 raajan:
Soemen-ugriske gïelh
Gaajhkh uralen gïelh leah «agglutinatijve» gïelh. Daej gïeli minngie-gietjieh mah dabranieh maadth-baakojde goh sojjehtimmie-gietjieh, seerkeme-gietjieh jïh jeatjah gietjieh. Gïeli aaj post-posisjovnh. Substantijvi ij leah tjoele (genus), ij gænnah persovneles pronovmenen dïhte naan tjoele.
Dah jeenjemes soemen-ugriske gïelh leah SOV-gïelh, goh åarjel-saemien gïele. Muvhth gïelijste leah jeatjahdovveme juktie daelie SVO-gïelh, goh noerhte-saemien.
Åarjel-saemien gïelen dovne nominaale-raajesh, raajesh gusnie ij naan veerbe. Daate gïele-fenomeene uralen jïh soemen-ugriske gïeline sjïere.
Gïele-dotkemen teoriji mietie gïele-innovasjovnh deahpadieh desnie gusnie jïjnjemes almetjh gïelem soptsestieh. Jïjnjemes saemieh noerhtene årroeminie jïh dan åvteste jïjnjemes saemien-gïeli innovasjovnh aaj noerhtene deahpadamme. Gïele-smaaregh mah guhkemes gïele-dajven jarngeste eah seamma gellie innovasjovnh utnieh. Åarjel-saemien dajve Saepmien åarjemes raedtesne, jïh guhkemes saemien gïele-dajven jarngeste. Dan åvteste åarjel-saemien gellie båeries gïele-struktuvrh annje åtna mah soemen-ugriske jïh uralen gïele-maadtoste båetieh.
Maadth-saemien gïele-boelhke
Daennie boelhkesne saemieh jïh laante-burrieh gaavnedin. Laante-burrieh jeatjahlaakan jieliejin jïh jeatjah gïelh soptsestin. Dan mænngan germanske jïh baltiske gïelh eelkin saemien-gïelem baajnehtidh. Saemieh eelkin lööneme-baakoeh nuhtjedh goh: mielhkie, vuasta, govse, gaajhtse, saavhtse/sïrve, laejpie. Jïjnjh lööneme-baakoeh saemien-gïelese böötin daennie boelhkesne.
Saemien-gïeli baalte-gïelh
Saemien-gïeli gellie baalte-gïelh, mah dovne indo-europeiske gïelh jïh soemen-ugriske gïelh. Daaroen-gïele lea åarjel-saemien lïhkemes baalte-gïele, mij daelie nöörjen jïh sveerjen gïelh, aaj danmaarhken-gïele mij åvtesne lij lïhkebe. Daah gïelh leah noerhte-germanske gïelh mah indo-europeiske gïele-maadtoste.
Noerhte-saemien dajvesne soemen-gïele lïhkebe orreme. Soemen-gïele lea soemen-ugriske gïele jïh seamma gïele-maadtoste goh saemien. Dah baltiske gïelh aaj soemen-ugriske gïelh. Russlaanten-gïele jis indo-europeiske gïele, seamma gïele-maadtoste goh daaroen.
Saemien-gïelen baajnehtimmie daaroen-gïelese
Saemien-gïelh daaroen baalte-gïelijste baajnehtovveme. Maahta sån aaj naemhtie årrodh daaroen-gïelh saemien-gïelijste baajnehtovveme?
Gïele-dotkije Jurij Kusmenko, Russlaanteste, jïh jienebh gïele-dotkijh aaj, daan teorijen mietie barkeme jïh orre gïele-daajroem buakteme. Dotkeme vuesehte guktie saemien gïele-struktuvrh leah noerhte-germanske gïelide båateme mah germanske jïh indo-europeiske gïelide ammes. Gïele-dotkije Tove Bull, Nöörjen raedteste, daan gïele-dotkemen bïjre tjaaleme jïh vuesiehtamme daaroen-gïelesne.
Vuesiehtimmieh dotkemistie
Substantijven vihties hammoe
Daaroen-gïelen substantijvi vihties hammoe, vuesiehtimmien gaavhtan minngie-gietjine (-en) en mann, mannen. Englaanten gïelesne vihties hammoe substantijven åvtelisnie (the); the man. Tysklaanten gïelesne aaj seammalaakan (der); der Mann. Naemhtie dah noerhte-laanti gïelh, daaroen gïelh Nöörjesne jïh Sveerjesne, jeatjahlaakan goh gïelh mah seamma gïele-dåehkesne.
Daate sjïere gïele-fenomeene seammalaakan goh saemien-gïelen «agglutinatijve» grammatihke gusnie sojjehtimmie- jïh seerkeme-gietjieh, jïh jeatjah aaj gietjieh, baakoej minngie-geatjan dabranieh, vuesiehtimmien gaavhtan: ålmam, vaedtsede, vaedtsije, aehtjebe.
Gïele-dotkiji mïelen mietie daaroen-gïelen substantijvi vihties hammoe soemen-ugriske gïeleste båata (Bull/ Kusmenko 2012; 2013). Kusmenko jïh jienebh aerviedieh fenomeene saemien gïeleste löönesovvi jaepiej 600 – 1100 Kr. mænngan.
Trööndelagen smaaregh
Daaroen smaaregh Trööndelagesne gïele-fenomeenh utnieh gusnie vokaalh jïh konsonaanth jorkesuvvieh jïh jeahtasuvvieh guhkies jïh åenehks tjoejigujmie. Dan åvteste gïele-dotkijh vienhtieh Trööndelagen daaroen smaaregh åarjelsaemien-gïeleste baajnehtovveme (Bull/ Kusmenko 2012; 2013). Kusmenko, Bull jïh jienebh aerviedieh dej beeli gellie guektien-gïeleldh almetjh mah dovne daaroestin jïh saemiestin. Dan åvteste lij sïejhme almetji gaskemsh gïelide pleentedh jïh sinsitneste löönedh ovmessie gïele-fenomeenh gïeleste måbpan.
Guektiengïerts pre-posisjovnh
Saemien-gïelen gellie kasush, adverbh jïh post-posisjovnh mejgujmie sijjiem jïh otnjegem buerkiestidh, vuesiehtimmien gaavhtan åvtelde, jaevrien noerhtelen, tjahken vuelielisnie.
Daaroen-gïelen guektiengïerts pre-posisjovnh, vuesiehtimmien gaavhtan framfor, framover, oppå, ovenfor, nedenfor, inntil.
Gïele-dotkiji mïelen mietie daaroen-gïelen guektiengïerts pre-posisjovnh saemien-gïeleste båetieh (Bull/ Kusmenko 2012; 2013).
Pre-aspirasjovne
Saemiengïelesne pre-aspirasjovne sïejhme gusnie h-tjoeje konsonaanti åvtelen, vuesiehtimmien gaavhtan: aahka, aehtjie, geehtedh.
Daaroen smaaregh dubpene daebpene aaj pre-aspirasjovnem utnieh. Vuesiehtimmien gaavhtan Plaassjesne naan baakoeh jeahtasovvin goh nahtt (natt), tahkke (takke) (Donali & Indseth 2015).
Daate gïele-fenomeene daaroen smaaregh Trööndelagesne jïh Härjedaelesne utnieh, jïh aaj åerjiegåbpoe goh Gudbrandsdaelesne. Gïele-dotkiji mïelen mietie pre-aspirasjovne saemien-gïeleste båata (Bull/ Kusmenko 2012; 2013).
Dah barre muvhth dejstie gïele-fenomeenh mejtie gïele-dotkijh aervedieh saemien-gïeleste båetieh. Daate vuajnoe orre jïh gïeltege, jïh ij leah guktie gïele-dotkijh aarebi sovmeme. Jeatjah jis gïele-dotkijh eah jaehkieh saemien gïelh maahteme daaroen gïelide baajnehtidh.
Daaletje gïele-tsiehkie
Daan biejjien indo-europeiske gïelh stoere gïele-fuelhkie man jïjnjh gïelh. Daah gïelh soptsesuvvieh mahte abpe veartanisnie. Veartenen stööremes gïelh, goh englaanten-gïele, spanijen-gïele, franske-gïele, tyske-gïele, russlaanten-gïele, gaajhkh daah indo-europeiske gïele-maadtoste.
Daan biejjien saemien gïelh unnebe-låhkoen gïelh, seamma aaj jeatjebi soemen-ugriske jïh uralen gïeligujmie. Gïele-histovrije vuesehte ij leah iktegisth orreme guktie daelie.