Fotosyntesa
Čuovgaenergiijas kemiijalaš energiijii
![Mikroskohpagovva lastaseallain main leat ollu kloroplásttat seallaseainni guora.](https://api.ndla.no/image-api/raw/kloroplaster-sy00b204.jpg?width=1024)
Fotosyntesas karbondioksiida (CO2) ja čáhci (H2O) nuppástuvvot glukosii (viidnemuorjesohkar) (C6H12O6) ja oksygenii (O2) beaivečuovgga energiija vehkiin.
Fotosyntesa čatnat dábálaččat oktii ruonas šattuiguin ja debbuiguin, muhto gávdnojit maid muhtin baktearat mat sáhttet doaimmahit fotosyntesa. Sivas go energiija mii doaimmaha fotosyntesa boahtá beaivvážis, de sáhttá dadjat: Buot energiija mii šattuide lea vurkejuvvon boahtá Beaivvážis, ja lea dalle ođasmahtti energiija.
Mii leat sorjavaččat šattuid energiijas ja oksygenas
![Kloroplástta modealla mas leat grana gubat. Illustrašuvdna.](https://api.ndla.no/image-api/raw/sz056f8d.jpg?width=1024)
Fotosyntesa dáhpáhuvvá šaddoseallaid siste erenoamáš orgáneallain maid gohčodat kloroplástan. Leat dát orgáneallat mat addet ruoná ivnni šaddomateriálii. Organismmat mat sáhttet ráhkadit iežaset energiijarikkes ovttastusaid, gohčoduvvot autotrofa orgánisman.
Eallit, olbmot, guobbarat ja eará organismmat mat eai doaimmat fotosyntesa, leat sorjavaččat energiijarikkes ovttastusaide maid šattut ráhkadit fotosyntesas. Vaikko mii borrat dušše bierggu, lea bierggu energiija boahtán šattuin. Orgánismmat mat bákkus fertejit earáin oažžut energiija, gohčoduvvojit heterotrofa orgánisman.