Hopp til innhald

  1. Home
  2. Sosiologi og sosialantropologiChevronRight
  3. SosialiseringChevronRight
  4. Sosial åtferd og sosialt systemChevronRight
  5. Erving Goffmans rollespillChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Erving Goffmans rollespill

Kvifor oppfører folk seg slik som dei gjer? Dette er noko antropologar ofte har vore nysgjerrige på. Her skal vi sjå litt nærmare på ein av dei forskerne med mest innverknad på området, nemlig Erving Goffman.

En illustrasjons av en blid og en sur maske.

Status

Før vi går nærmare inn på Goffman sine teoriar, må vi gjere greie for nokre innleiande omgrep. Desse omgrepa er viktige for å i det heile tatt forstå kva Goffman snakka om.

Alle menneske har nokre statusar. Den sosiale personen er på mange måtar bygd opp av desse statusane. Ein status er eit attkjennande trekk ved ein person. Desse trekka har visse plikter og rettar knytte til seg. Lærar, far, brannmann, bussjåfør og søster er døme på statusar.

Sidan ein person er bygd opp av statusar, betyr det at ho kan ha fleire statusar samtidig. Kva for status som er relevant er sjølvsagt avhengig av situasjonen ho er seg i. Viss du arbeider som lærar, er det ingen vits å spele ut statusen lærar i bursdagsselskapet til barnet ditt. Då er du der som mor eller far, framfor noko anna.

I tillegg har dei fleste statusar ei forventa åtferd knytt til seg. Alle forventar at ein lege, ein lærar eller ein butikktilsett skal oppføre seg på en spesiell måte. Ein butikktilsett skal til dømes hjelpe kundane når det er behov for det.

Nokre statusar er det derimot ikkje mulig å ha noko standardforklaring på. Kva er fasiten på statusen som kjæraste? Gjennom eit langvarig kjærleiksforhold vil du alltid finne nye element ved statusen. Her er alltid noko nytt å oppdage, framfor andre og meir føreseielege statusar.

Noter

Kva for statusar har du? Skriv ned ti døme.

Roller

Når du har ein bestemt status, legger det klare føringar for korleis du skal oppføre deg. Det er her rollene kjem inn i biletet. Rollene er korleis du skal oppføre deg når du har ein bestemt status.

Tenk deg at du er ein lege på eit sjukehus. Viss dét er statusen din, så er rolla det du faktisk gjer som lege. Rolla er med andre ord korleis du snakkar, ter deg og oppfører deg som lege.

I og med at kvar status har visse plikter knytt til seg, betyr det at du ikkje står fritt til å oppføre deg som du vil. Vi forventar at ein sjaman skal kunne kontakte andeverda, ein konge kan ikkje besøkje pubar i tide og utide, og legen skal kunne svare på medisinske spørsmål. Viss du ikkje oppfyller krava som blir stilte til ein status, kan du rett og slett bli straffa for det. Skulkar ein elev timen, vil ho få fråvær, viss en bussjåfør fiklar med telefonen mens han køyrer, vil han få bot.

Alt dette gir kvardagen, og møtet med ulike statusar, til ein viss grad føreseieleg. Vi veit til dømes korleis ein bussjåfør venteleg vil oppføre seg.

Tenk over

Har du nokon gong møtt nokon som ikkje har oppført seg slik som du hadde forventa?

Dette betyr for øvrig ikkje at vi med pinleg nøyaktigheit kan føreseie korleis ein bussjåfør, far eller barnehagelærar skal oppføre seg. Kvar status har også eit visst handlingsrom. Korleis rolla blir utspelt, vil ha like mange variasjonar som det finst menneske som innehar statusen. Kvar status har med andre ord eit visst spelerom. Ingen mødrer, lærarar eller vêrmeldarar oppfører seg vel på nøyaktig same måte?

Goffman sitt rollespel

Vi har til no slått fast at ein person kan bestå av ulike statusar, og at rolla er korleis ein man utspeler statusen. Ifølgje Goffman kan vi manipulere statusane våre og spele dei på ein slik måte at dei verkar til vår fordel. Dette betyr at vi planlegg korleis vi skal spele ut statusen vår. Åtferda vår er ikkje nødvendigvis naturleg, men heller eit resultat av planlegging. Sånn sett ønskjer vi å styre kva slags inntrykk dei andre får av oss. Dette kallar Goffman for inntrykkskontroll (impression management).

For å forklare korleis vi planlegg og manipulerer statusane våre, tar Goffman ofte i bruk omgrep frå teaterverda. For han er dette nærmast som eit rollespel å rekne, og han skill mellom situasjonar som går føre seg backstage og frontstage.

Backstage er dei områda der vi ikkje treng å ta omsyn til nokon andre, samtidig som vi i ro og mak kan planleggje korleis vi skal spele ut statusen vår på best mogleg måte. Det er backstage vi legg strategiane for best å kontrollere dei inntrykka andre får av oss. Til dømes når vi øver på ein munnleg presentasjon, eller ein tale framfor spegelen heime. Begge har det føremålet at vi ønskjer å vise oss fram på ein spesiell måte, og det er dét vi øver på. Vi vil kontrollere korleis dei andre oppfattar oss. Akkurat som en skodespelar ønskjer å påverke publikum.

En illustrasjon av en mann som øver foran et speil.
Det er backstage vi øver på korleis vi skal kontrollere dei andre sitt inntrykk av oss.

Då seier det seg kanskje sjølv at utføringa av statusen føregår frontstage. Dette er situasjonar der vi må spele ut det vi har planlagd. Viss du har øvd på ein festtale heime på stovegolvet, vil sjølve festen og talen vere det Goffman kallar for frontstage, eller scenen. Det er no det gjeld, det er her alt du har øvd på skal til pers, og det er i slike situasjonar du skal forsøke å kontrollere det inntrykket andre får av deg.

Ifølgje Goffman er altså ein stor del av åtferda vår planlagd. Vi ønskjer å kontrollere korleis andre oppfattar oss, og til ein viss grad speler vi nokre gonger eit skodespel.

Tenk over

Kjem du på nokre situasjonar der du verkeleg har planlagd korleis du skal oppføre seg? Situasjonar der du har prøvd å påverke korleis andre menneske skal oppfatte deg?

Omgrep:

  • Status: Den sosiale personen består av statusar, som son, lærar, lege, bussjåfør, mor og så vidare.
  • Rolle: Korleis vi oppfører oss innanfor ein status.
  • Inntrykkskontroll: Når vi prøver å kontrollere det inntrykket andre får av oss.
  • Backstage: Når vi planlegg korleis vi skal oppføre oss.
  • Frontstage: Når vi prøver å oppføre oss slik som planlagd.

Litteraturliste

Eriksen, Thomas Hylland (2004): Små steder – store spørsmål. Innføring i sosialantropologi. Oslo: Universitetsforlaget.

Læringsressursar

Sosial åtferd og sosialt system

SubjectEmne

Læringssti

SubjectEmne

Fagstoff

SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter