Hopp til innhald

  1. Home
  2. BiologiChevronRight
  3. CellebiologiChevronRight
  4. Celler og organellarChevronRight
  5. Strukturar utanfor cellaChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Strukturar utanfor cella

Cellemembranen avgrensar cella frå omgivnadene, men det finst også strukturar på utsida av membranen på dei fleste cellene. Desse strukturane har ofte ein beskyttande funksjon, men dei kan også vere knytt til transport, kommunikasjon og bevegelse. Dette kan variere mellom dei ulike celletypane.

Mikroskopbilde av moseblad med tydelige kloroplaster.

Celleveggen gir beskyttelse og form

Celleveggen vernar cella, gir støtte til å halde planten oppreist og ei fleksibel stiving som hindrar at tre blir knekte ved kraftig vind. Celleveggen gir cellene fast form og sørgjer dermed for ein stabil cellestruktur.

Veggen hindrar at cellene tek opp så mykje vatn at dei sprekk. Han vernar òg til ein viss grad mot uttørking, UV-stråling og angrep frå sopp og bakteriar.

Kvar celle bruker ein stor del av energien sin på å produsere (syntetisere) celleveggstoff. Celleveggen hos plantar består av cellulose, hemicellulose, pektin og protein. Han kan òg bli sett inn med lignin eller korkstoff på eit seinare stadium. Hos sopp finn vi gjerne lignin i staden for cellulose. Brunalgar inneheld også alginat, som er eit stoff som kan bli viktig industrielt.

Ved celledeling blir ein tynn primærvegg danna først. Når cella er utvaksen, blir det danna ein tjukkare sekundærvegg på innsida av primærveggen. Fleire celletypar, blant anna vedrøyr, blir etter kvart innleira av lignin som gir styrke og motstår nedbryting frå sopp. Lignin verkar som betong i celleveggen, mens mikrofibrillar av cellulose fungerer som armeringsjern.

Vatn og oppløyste stoff kan bevege seg forholdsvis lett i cellevegger utan lignin. Dette har mykje å seie for vasstransporten mellom cellene.

Plasmodesma – opning i celleveggen for transport

Plasmodesma er ei lita opning gjennom celleveggen frå ei plantecelle til ei anna. Desse dannar nyttige transportvegar, men aukar også faren for spreiing av virus.

Ei plantecelle har fleire plasmodesmata som dannar forbindelsar til cytoplasma i nabocellene. Tynne cytoplasmatrådar med endoplasmatisk nettverk (ER) går gjennom desse porene og bind naboceller saman slik at stofftransport og kommunikasjon kan skje.

Plasmodesmata blir stengde under vinterkvilen hos trea og rundt skadeområdet viss plantevev blir skadd.

Ekstracellulær matriks – nettverk rundt cellene

Glykokalyks – slimlag som gir beskyttelse

Dyreceller manglar cellevegg, men har eit slimlag som dekkjer cellemembranen. Dette slimlaget gir mekanisk vern og fungerer som fingeravtrykket til cella.

Slimlaget er rikt på karbohydrat som er bundne til protein (glykoprotein) og lipid (glykolipid) som sit på overflata til cellemembranen. Celler som er av same type, kan kjenne igjen kvarandre på slimlaget og vite kven dei kan samarbeide med.

Immunsystemet bruker òg glykokalyks til å identifisere kroppen sine eigne celler, framande celler og eigne celler som er infiserte. Immunsystemet oppdagar dei infiserte cellene, fordi desse cellene presenterer fragment av inntrengjaren på overflata si.

Flageller og ciliar for bevegelse

Bilde av en sædcelle og en alge med flagell.
Flagellene hos sædceller og hos alger har samme struktur.

Flagellar (svingtrådar) og ciliar (flimmerhår) er rørlege utbuktingar av cellemembranen. Når det er få (1–2) svingtrådar med litt lengd, kallar vi dei flagellar, mens mange korte flimmerhår blir kalla ciliar.

I luftvegane hos pattedyr er epitelcellene (slimhuda) dekt med ciliar som sørgjer for at slim og partiklar beveger seg oppover. Eggleiarar hos pattedyr har flimmerhår som flytter eggcella frå eggleiaren mot livmora. Elles er det mange eincella algar og protozoar som har flagellar som liknar halen til sædcellene.

Læringsressursar

Celler og organellar

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Fagstoff

  • SubjectMaterialFagstoff

    Kreftoversikt

    Tilleggsstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    3D-animasjon frå det indre livet i ei celle

    Tilleggsstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Arvestoff – omgrepsforklaringar

    Tilleggsstoff
    AdditionalTilleggstoff
SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter