Hopp til innhald

  1. Home
  2. BiologiChevronRight
  3. CellebiologiChevronRight
  4. Celler og organellarChevronRight
  5. Plastid – kloroplast, kromoplast og leukoplastChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Plastid – kloroplast, kromoplast og leukoplast

Plastid er små organellar som er omgitte av ein dobbel membran. Plastid er involvert i syntese og lagring av næringsstoff, og vi finner dei i celler hos organismar med fotosyntese, slik som plantar og algar. Det finst ulike plastid med ulike pigment og funksjon.

Mikroskopbilde av løvceller med mange kloroplaster langs celleveggen.

Proplastid blir til kloroplastar, leukoplastar eller kromoplastar

Planse som viser hvordan plastider kan endre seg.
Proplastid reproduserer seg sjølve ved todeling (binær deling) og gir opphav til mange typar plastid. Alle plastida i ein plante har det same genomet (arvestoffet).

Proplastida blir overførte til neste generasjon med eggcellene. Dei deler seg og veks med cella, men delinga sluttar når plastidet er ferdig utvikla (spesialisert). Det er plasseringa til cella i planten som avgjer om proplastida skal utvikle seg til kloroplastar, kromoplastar eller leukoplastar.

Proplastida er på storleik med ein mitokondrie. Dei kan lage protein sjølve fordi dei inneheld eige DNA og eigne ribosom. Dei fleste proteina i plastida kjem likevel utanfrå.

Les om evolusjonsmessig opphav

Opphav

Tegning av hvordan man tror opprinnelsen til mitokondrier og kloroplaster var.

Ein går ut frå at plastida har utvikla seg frå prokaryotar som blei tekne inn i primitive forløparar til eukaryote celler. Plastida har, som mitokondriane, eigne ribosom av bakterietypen, eige sirkulært DNA og formeirar seg ved deling. Desse organellane står i ei særstilling fordi dei sjølve kan produsere ein del protein frå eige DNA ( Om endosymbioseteorien på SNL.no).

Kloroplaster driv fotosyntesen

Tegning av kloroplast med grana, stroma og eget DNA. Illustrasjon.
Den indre strukturen til en kloroplast med membranar, grana og stroma.

Det er i kloroplastane fotosyntesen går føre seg. Her blir energi frå lyset og karbondioksid frå lufta brukte til å danne ATP, oksygen og glukose. Det er pigmenta klorofyll og karotenoid som fangar opp energi frå lyset. For at denne energien skal lagrast som ATP og glukose, trengst svært mange aktive protein og enzym, mellom anna enzymet rubisko, som kan binde CO2 frå lufta.

Kloroplastene har to membransystemer:

  • Eit ytre membransystem, som består av to membranar som sluttar kring det væskefylte rommet stroma.
  • Eit indre membransystem, som består av flate og breie membranar kalla thylakoidmembranar. Når desse thylakoida er samla som flate membransekker i ein stabel, kallar vi dei granum (fleirtal: grana).

Klorofyllet er ein del av thylakoidmembranen. Her blir energien frå blått, fiolett og raudt lys gjord om til kjemisk energi i ein biokjemisk prosess.

I stroma blir dei energirike sambindingane brukte til å binde CO2 frå lufta og til å byggje glukose. Glukosen blir lagra som stivelse, og fungerer som eit energilager.

Leukoplaster – fargelause plastid

Stivelseskorn. foto.
Amyloplastar i potet med jodfarga stivelseskorn.

Leukoplastar (kvitkorn) er eit samlenamn for fargelause plastid. Leukoplastar som kan danne om sukker til stivelse og lagre stivelse, kallar vi amyloplastar. Dei er spesielt vanlege i frø og røter. Leukoplastar kan òg vere fylte med olje eller protein.

Kvar amyloplast inneheld eit eller fleire stivelseskorn. Stivelseskorna har ei artsavhengig karakteristisk form. Hos potet er dei ovale, hos bygg, rug og kveite er dei runde eller linseforma.

Kromoplaster gir fargar

Bunt med gulrøtter med jord holdes fram. Foto.
Gulrot har kromoplastar som inneheld mykje betakaroten.

Kromoplastar (fargekorn) inneheld karotenoid (pigment) som gir gule, oransje og raude fargar på blomar, frukt, bær, grønsaker og røter. Andre fargar på plantar skriv seg frå anthocyaninar – vassløyselege pigment som er løyste i vakuolen. Raud farge på blomar og frukt kan komme frå kromoplastar eller anthocyaninar.

Plastidane kan endre rolle

Eksempler:

  • En grønn umoden tomat og to røde modne tomater. Foto.
    I dei modne tomatane har kloroplastane blitt danna om til kromoplastar.
    Når poteter blir utsette for lys, blir kvite leukoplastar med stivelse danna om til grøne kloroplastar.
  • Ved modning av appelsinar, tomatar og bananar blir grøne kloroplastar til gule, oransje eller raude kromoplastar.
  • Etioplastar er plastid hos blomeplantar som har spirt i mørkeret. Når planten får lys, vil etioplastane formast om til kloroplastar.

Læringsressursar

Celler og organellar

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Fagstoff

  • SubjectMaterialFagstoff

    Kreftoversikt

    Tilleggsstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    3D-animasjon frå det indre livet i ei celle

    Tilleggsstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Arvestoff – omgrepsforklaringar

    Tilleggsstoff
    AdditionalTilleggstoff
SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter